7 лекция. Африка фгп, рельеф, климат — копия

1. Африка: физикалық-географиялық сипаттамалары, географиялық орны. Тектоникалық құрылымы. Жер бедері және пайдалы қазбалары.

Дәріс 7.

2.

«Неліктен Африканы ежелгі платформалар
материгі және пайдалы қазбаларға бай
материк деп атайды?»
https://yandex.kz/video/preview/9380652821971449495

3.

Жалпы
сипаттама:
• Африка- Жердің, Евразиядан кейінгі көлемі жағынан екінші
үлкен материгі. Оған қарасты аралдарды қоса есептегендегі
ауданы -30,3 млн. км2, аралдарсыз -29,2 млн. км2.
Африка материгі Евразиямен тығыз байланысты: оларды тек
Қызыл және Жерорта тенізі бөліп тұр. Африка мен Евразия
шығыс жарты шардың біртұтас құрлық массивін құрайды,
бұларды басқа материктерден мұхиттардың, орасан зор
кеңістіктepi бөліп тастаған

4. Географиялық орыны

Географиялық орыны
Африка экваторды, Солтүстік
тропикті, Оңтүстік тропикті
және бастапқы (нөлдік)
меридианды бір мезгілде
кесіп өтетін
Жер шарындағы бірден-бір
материк болып табылады.
Бұл оның табиғи
жағдайларының ерекше
қалыптасуына ықпал етеді.

5.

Африканың физикалық картасы
Африка оңтүстік жарты шар
материктері қатарына енгенімен,оның
көпшілік бөлігі солтүстік жарты шарда
жатыр.Екі
тропик
шеңберінің
аралығында
орналасқандықтан
материкке
күн
сәулесі
мол
түседі,сондықтан
Африка
Жер
шарындағы ең ыстық материк болып
саналады.Африка
материгі
Евразиямен
тығыз
байланысты:
оларды тек Қызыл және Жерорта
тенізі бөліп тұр. Африка- Жердің,
Евразиядан кейінгі көлемі жағынан
екінші үлкен материгі. Оған қарасты
аралдарды қоса есептегендегі ауданы
-30,3 млн. км2, аралдарсыз -29,2 млн.
км2
Африка мен Евразия шығыс
жарты шардың біртұтас құрлық
массивін құрайды, бұларды басқа
материктерден мұхиттардың, орасан
зор кеңістіктepi бөліп тастаған

6.

1.Солтүстікте-Эль-Абьяд
Географиялық координатасы
17гр. и 3 мин с.е
2.Оңтүстікте– Игольный
Географиялық координатасы
34 гр 52 мин.с.е.
3. Батысында– Альмади
Географиялық координатасы
17 гр 3 мин.б.б
4.Шығысында–Рас
Хафун
Географиялық координатасы
51 гр 24 мин.ш.б.
і
ер
л
е
т
к
ү
н
шеткі

7. Африка Еуразиямен ұзындығы 160 км болатын кеме қатынасына арналған Суэц каналы қазылған Суэц мойнағы арқылы жалғасады.

Еуразиядан Африка ең
тар жері 14 км болатын Гибралтар бұғазы, Жерорта теңізі, Қызыл теңіз, Баб-эльМандеб бұғазы және Аден шығанағы арқылы бөлінеді.

8.

Зерттелуі

9.

Үшінші кезең. Африканы зерттеу — саяхат жасау XV - XVII ғ.ғ.
Васко да Гаманың кемесі
Васко да Гама –португал саяхатшысы

10.

Васко да Гаманын саяхаты
1448 жылы Васко Да Гама өз саяхатын Индияда тоқтатты.Ол Африка
материгін айналып өтіп,Индияның өзеніне келіп тоқтады.

11.

ДАВИД ЛЕВИНГСТОН (1813-1873)
Африканың ішкі аудандарын ашу мен
табиғат жағдайларын танып-білуде
ағылшын Давид Ливингстонның
еңбегі өте зор.Ол 1849 жылғы бірінші
саяхаты кезінде Оңтүстік Африканы
батыстан шығысқа қарай Замбези
өзені бойымен кесіп өткен.Кейінгі
саяхаттарында материктің
оңтүстігінен бастап,Таньганика көліне
дейін жеткен.1855 жылы Замбези
өзеніндегі атақты Виктория
сарқырамасын ашқан.Өмірінің басым
көпшілігін Африканы зерттеуге
арнаған Ливингстон жергілікті
халықтарға құрметпен қарап,олардың
зор сүйіспеншілігіне ие болған.Оңые
еңбектерінде Африканың жергілікті
халқы жайлы мәліметтер де жетерлік.

12.

Африкадағы орыс саяхатшыларының зерттеулері
Африканың табиғаты мен халқының өмірін зерттеген саяхатшылар-орыс
саяхатшылары.Олардың алдына қойған ең үлкен мақсаты-басқа да
елдерді зерттеп,көптеген материалдар жинақтау.

13.

ХІХ ғасырдың аяғында В.В.Юнкер Африканың
орталығын және Восток жеріне саяхат жасаған.Ол
көптеген
қызықты
мәліметтер
жинақтап,материктегі өмір туралы жинақтар
жинаған.
Топографиялық зерттеулер жасаған. «Африка
еліне саяхат» деген атақты еңбегін жазған.

14.

Құрлықтың зерттелуі

15. Жағалау сызығының ерекшеліктері

Басқа материктермен салыстырғанда Африканың жағалау
сызығының ерекшеліктері:
• жағалау сызығы аз тілімденген;
• түбектер саны салыстырмалы түрде аз;
• ірі шығанақтар көп емес.
Ең ірі шығанақтары:
• Гвинея шығанағы;
• Үлкен Сирт шығанағы;
• Аден шығанағы.

16. Жағалау сызығының ерекшеліктері

Талқылауға арналған сұрақтар:
1. Африка материгі қандай климаттық белдеулерде орналасқан?
2. Африканың климатының қалыптасуына әсер ететін негізгі мұхиттық
ағыстарды атаңыз.
3. Африканың Жер шарындағы ең ыстық материк болу себептерін
түсіндіріңіз.

17.

Африка жер бедері

18.

Африка платформасының шегінде Сахара плитасы мен Оңтүстік Африка
қалқаны ажыратылады. Африка – сатыланып орналасқан алып жазықтар,
үстірттер, қыраттар мен таулы үстірттер материгі. Олардың төбелері
көбінесе қалдық (останец) тегіс шыңдармен аяқталады. Таулы аймақтар
материк аумағының 20%-дан сәл астамын, ал ойпаттар 10%-дан аз бөлігін
алып жатыр.

19. Caxapa шөлі

Сахара шөлінің жер бедері
өте күрделі және әртүрлі.
Оның аумағының шамамен
70%-ын сазды жазықтар
(серирлер), малтатасты
шөлдер (регтер) және тасты
үстірттер құрайды. Сондайақ Сахарада көптеген
ағынсыз тұзды ойыстар
(себха, шот, дайя) мен ірі
тектоникалық ойыстар
орналасқан. Бұл ойыстарда
жер асты суларының жер
бетіне жақын орналасуына
байланысты оазистер
қалыптасқан.

20.

Песчаные пустыни (эрги) и
діоны занимаіот около 25 oA
поверхности пустыни.
Крупнейтие скоплеіоіл песков
— Эрг-Игиди, Эрг-Шеіи,
Болыиой Западный Эpr,
Больиіой Восточный Эрг, ЭргШебби и др.
Гряды преимущественно
скреплеіті слабоіі ксерофитной
расгительносгыо, также
встречаіотся крщлые,
звездообразные, поперечные
діоны и серповгідітіе барханы;
пирамгідальные діоны
достигаіот высоты 150 м,
ВСТ]ЭeЧ ПloT CH Г]ЭНД Ы ВЫС ОТО Й ДО
200-3 0 0 м.
На ioгe северной и северовосточной частей встречаіотся
подвижные necioi.

21. rop Ha Te ppHTO/HH C8Xa/bI BsIqeueioT MH or ouH cue HH sIe Heruy6owe

KpoMe pa BHH H, HS8TO H
rop Ha Te ppHTO/HH
C8Xa/bI BsIqeueioT
MHor ouH cue HHsIe
ropHa Te ppHTO/HH C8Xa/bI BsIqeueioT MH or ouH cue HH sIe Heruy6owe
Heruy6owe
CONOH U8 KOB Ie
6eccTO IHsIe 6acceH HsI
(c e 6 x i ‹ , LLIOTTbI I4 Q814 H)
H K D Y H sIe BnaQH HI.I, B
KOTO bIx BcT peuaioTCH
O83HC I›I.

22.

Африканың өзіндік ерекшелігі – оның ең биік шыңдарының қатпарлы
тау белдеулерінде емес, вулкандық және көтеріңкі платформалық
құрылымдарда орналасуы. Материктің ең төмен орналасқан жерлері
Эфиопиядағы Ассаль ойысы (теңіз деңгейінен −150 м) мен Ливия
шөліндегі Каттара ойысы (−133 м) болып табылады.

23.

Солтүстік Гвинея қыраты Гвинея шығанағының
жағалауын бойлай орналасқан және ежелгі
кристалдық іргетастың жер бетіне шығып жатқан
бөлігін білдіреді.
Конго қазаншұңқыры Африка платформасының
аттас ірі синеклизасын алып жатыр. Ол негізінен
құрлықтық шөгінді жыныстардан құралған.
Оңтүстік Африка үстірті Калахари мен Карру
синеклизаларының аумағында орналасқан. Бұл
өңір едәуір биіктікке көтерілген. Калахари
ойпатының құмды жазықтарының үстінен шеткі
үстірттер мен таулар сатыланып көтеріледі. Оларға
Матабеле үстірті, Велд үстірті, Айдаһар
(Дракон) таулары және басқа жер бедері
нысандары жатады.
Мадагаскар аралы Африка платформасының
мезозой дәуірінде Мозамбик бұғазы арқылы
материктен бөлініп кеткен бөлігі болып табылады.
Аралдың шығыс бөлігінде жақпарлы-жарылымды
кристалдық таулар мен үстірттер орналасқан,
олардың кейбір бөліктері базальтты жыныстармен
жабылған.

24.

Африка платформасы шегінде екінші реттік таулар мен таулы қыраттар да кең
таралған. Олар мезозой-кайнозой және жаңа тектоникалық көтерілу, жарылу
және жанартаулық әрекеттердің нәтижесінде қалыптасқан. Бұл жер бедері
пішіндері негізінен Шығыс Африкаға тән.
Қайта көтерілген таулар аумағында келесі жер бедері түрлері кездеседі:
• іргетасты жақпарлы таулар мен таулы қыраттар (кристалдық іргетас жер
бетіне шыққан аймақтарда);
• үстел тәрізді таулар (шөгінді жыныстар мен жанартаулық жамылғылар таралған
өңірлерде);
• жанартаулық таулар мен үстірттер (жарылымдар мен грабендер
аймақтарында);
• аккумулятивтік жазықтар (ойыстарда және рифттік аймақтардың түбінде).

25.

Шығыс Африка Қызыл теңіздің оңтүстік-шығыс жағалауынан Замбези өзенінің
төменгі ағысына дейін созылып жатыр. Мұнда материктің ең терең тектоникалық
ойыстары мен ең биік жерлері орналасқан. Оның құрамына Эфиопия таулы
қыраты, Сомали үстірті және Шығыс Африка таулы үстірті кіреді.
Эфиопия таулы қыраты Нубия-Арабия антеклизасының көтерілуі мен
жарылымдарының әсеріне ұшыраған Сахара-Арабия плитасының бір бөлігі болып
табылады.
Шығыс Африка таулы үстірті Африка платформасының биік көтерілген бөлігі
саналады. Ол платформаның ең көп жарылымданған және тектоникалық тұрғыдан
ең қозғалмалы аймағы болып табылады. Мұнда күрделі жарылымдар жүйесі
дамыған және жанартаулық жер бедері пішіндері кең таралған.
Таулы жер бедері тек Африка платформасының белсенді тектоникалық
аймақтарына ғана тән емес, сонымен қатар материктің солтүстік-батысындағы
Атлас таулары мен оңтүстігіндегі Кап таулары сияқты салыстырмалы түрде жас
қатпарлы белдеулерде де кездеседі.
Атлас таулы өлкесі шегінде қатпарлы және жақпарлы-қатпарлы таулар,
жанартаулық таулар және жақпарлы таулар таралған.
Кап таулары қазіргі жер бедерінде анық байқалатын ежелгі қатпарлы құрылымын
сақтап қалған қайта жаңғырған таулардың сирек кездесетін типіне жатады. Бұл
таулар аласа, төбелері тегістелген болып келеді және герцин қатпарлану дәуірінде
қалыптасқан.

26.

Шығыс Африка жарығы немесе Шығыс Африка рифт
жүйесі Африка материгінің шығыс бөлігінде орналасқан
алып тектоникалық жарықтар жүйесі болып табылады.
Ол Қызыл теңіз маңынан басталып, Мозамбик аумағына
дейін шамамен 6000 км-ге созылып жатыр.
Негізгі ерекшеліктері:
• Африка литосфералық плитасының екіге ажырау
аймағы болып табылады;
• Жер қыртысының созылуы нәтижесінде қалыптасқан;
• Жиі жер сілкіністері мен жанартаулық әрекеттер
байқалады;
• Терең тектоникалық ойыстар мен грабендер кең
таралған;
• Килиманджаро, Кения және Элгон сияқты
жанартаулар осы аймақта орналасқан;
• Танганьика, Ньяса (Малави), Туркана сияқты
тектоникалық көлдер рифт ойыстарында
қалыптасқан.
Геологиялық маңызы: Ғалымдардың пікірінше,
рифттену процесі жалғаса берсе, болашақта Шығыс
Африканың бір бөлігі негізгі материктен бөлініп, жаңа
мұхит қалыптасуы мүмкін.
Қорытынды: Шығыс Африка жарығы – Африкадағы ең
белсенді тектоникалық аймақтардың бірі және қазіргі
кездегі жер қыртысының қозғалыстарын зерттеуге
мүмкіндік беретін бірегей табиғи нысан.

27.

Эфиопия таулы қыраты Шығыс Африкада,
негізінен Эфиопия аумағында орналасқан ірі
биік таулы өңір. Ол Африкадағы ең ірі және ең
биік таулы қыраттардың бірі болып саналады.
Негізгі ерекшеліктері:
• Орташа биіктігі 2000–3000 м.
• Ең биік нүктесі – Рас-Дашен тауы (4550 м).
• Қырат жанартаулық әрекеттер мен
тектоникалық көтерілу нәтижесінде
қалыптасқан.
• Терең өзен аңғарларымен қатты тілімденген.
• Көк Ніл өзені осы қыраттан бастау алады.
• Шығыс бөлігінде Шығыс Африка рифт
жүйесімен шектеседі.
Географиялық маңызы: Эфиопия таулы
қыраты «Африканың төбесі» деп аталады. Ол
материктің климатын, өзен жүйесін және ауыл
шаруашылығының дамуын айтарлықтай
анықтайды.
Қорытынды: Эфиопия таулы қыраты –
Африканың шығысындағы тектоникалық және
жанартаулық процестердің әсерінен
қалыптасқан, биік таулы жер бедері басым өңір.
Оның табиғаты ерекше және су ресурстарына

28. Эфиопсlхое

Эфиопсlхое
нагорье имеет
чёткую
верттальную
протяженность.
Зфиопское
нагорье —
родина
кофейного
дерева, а также
уяда сортов
пшeнирі и ржи.
Полезные
ископаемые:
cepa, мщные,
железные
бурый уголь,
гипс, извешняк.

29. Капские ropы

Капские ropы
Капские горы — горы в
ЮАР, на краинем ioгe
АФ ки, прOТЯ виніеся от
О ф
система COCTOHT ИЗ
хребто
которых
ВЫ
овые ГО]ЭЫ,
Х
J a H r e pr
Пикетб
и др. Высшей
оикои явллегся гopa
Севенвикспуртпгп (2325
нескольких параллельные
Капские горы
сформировались в верхнем
палеозое. Их появление
связано с образованием
Н]ЭОТО КОН
позднем
e
периоде.
вид гор
определяется сочетанием
кварціггов и песиаников и
долин, образованные
к«р$

30.

Кап таулары Африка материгінің оңтүстік бөлігінде,
Оңтүстік Африка Республикасының аумағында
орналасқан. Олар материктің оңтүстік-батыс
жағалауын бойлай созылып жатыр.
Негізгі ерекшеліктері:
• Герцин қатпарлануы кезеңінде қалыптасқан
ежелгі таулар.
• Қазіргі кезде қайта көтерілу нәтижесінде
жаңғырған таулар қатарына жатады.
• Биіктігі салыстырмалы түрде аласа, төбелері
көбінесе тегіс болып келеді.
• Ең биік нүктесі – Компасберг тауы (шамамен
2500 м).
• Құрылысы негізінен құмтас және басқа шөгінді
жыныстардан тұрады.
Географиялық маңызы: Кап таулары Оңтүстік
Африканың климатына әсер етеді және ерекше
өсімдіктер дүниесімен танымал. Бұл аймақ әлемдегі
биоалуантүрлілігі жоғары өңірлердің бірі болып
саналады.
Қорытынды: Кап таулары – Африканың
оңтүстігіндегі ежелгі қатпарлы құрылымдардың
негізінде қалыптасқан, кейін қайта көтерілген аласа
таулар жүйесі. Олардың жер бедері қазіргі кезде де
ежелгі қатпарлы құрылымның белгілерін сақтап
қалған.

31.

Драконовы ropы - горная
система, расположенная на
территории ЮАР, Лесото и
Свазиленда. Самая высокая
точка — гopa Табана-
Нтленъяна (3482 м) в
Лесото.
Полезные ископаемые:
платllна, марганцевые
]ЭЈДЫ, ЗОЛ ОТО, KПM OH Н ЫЙ
ОЛЬ, ОЛ OB Я HH Ыe ]Э ДЫ И
Также Драконовые горы
место обитаіоіл многих
віідов флоры и фауны,
некоторые из um редіоі
илп эндемичіті.

32.

Айдаһар таулары (Дракон таулары) Африканың
оңтүстік-шығыс бөлігінде, негізінен Оңтүстік Африка
Республикасы мен Лесото аумағында орналасқан ірі
тау жүйесі. Олар Оңтүстік Африка үстіртінің шығыс
жиегін құрайды.
Негізгі ерекшеліктері:
• Ұзындығы шамамен 1000 км.
• Орташа биіктігі 2000–3000 м.
• Ең биік нүктесі – Табана-Нтленьяна шыңы (3482
м), Лесото аумағында орналасқан.
• Таулар ежелгі жанартаулық әрекеттер мен
тектоникалық көтерілу нәтижесінде қалыптасқан.
• Беткейлері тік, шатқалдар мен жартастарға бай.
Табиғи ерекшеліктері:
• Африканың маңызды суайрықтарының бірі болып
табылады.
• Осы таулардан көптеген өзендер бастау алады,
соның ішінде Оранжевая және Тугела өзендері.
• Өсімдіктер мен жануарлардың эндемик түрлері көп
кездеседі.
Географиялық маңызы: Айдаһар таулары Үнді
мұхитынан келетін ылғалды ауа массаларын бөгеп,
аймақтың климаты мен жауын-шашынның таралуына
үлкен әсер етеді.

33.

Атлас отделяют
средиземномор
е
атлпнтическое ложережье от
се еізъі в оси ном
и ep ерами (М окко), BTDM
числе кабилами §Алжир).
Ape т
кие горы состоят из
Телль-Атлас
А
ПX П{ЗCKHH
ТЛНС, BH Т{З RI-H-i HX
плаго (Вы сокие МЛПТО
Марокканская Месета)
равніпі.
Впервм е аититзы й мир узнал
сутцеста оааытот г op Agлaca из
пyтem ествіпі ииикиирев, а
Гаинона
Н.
пересектим р
Гаи Светоніпі
146 до
А ла
н. э.).
Подробное описание
mcя в трувах Максима
(II в. н. э.

34.

Атлас таулары Африканың солтүстік-батысында
орналасқан ірі тау жүйесі. Олар Марокко, Алжир және
Тунис мемлекеттерінің аумағы арқылы шамамен 2000
км-ге созылып жатыр.
Негізгі ерекшеліктері:
• Альпілік қатпарлану кезеңінде қалыптасқан жас
таулар.
• Жерорта теңізі жағалауын Сахара шөлінен бөліп
тұрады.
• Бірнеше жоталардан тұрады: Биік Атлас, Орта
Атлас, Телль-Атлас және Сахара Атласы.
• Ең биік нүктесі – Тубкаль шыңы (4167 м), Марокко
аумағында орналасқан.
Табиғи маңызы:
• Атлас таулары ылғалды ауа массаларын ұстап
қалып, Солтүстік-Батыс Африкада салыстырмалы
түрде қолайлы климаттың қалыптасуына ықпал
етеді.
• Таулардан көптеген өзендер бастау алады.
• Пайдалы қазбаларға бай, әсіресе темір рудасы,
қорғасын және фосфорит кендері кездеседі.
Қорытынды: Атлас таулары – Африканың солтүстікбатысындағы ең ірі тау жүйесі. Олар альпілік
қатпарлану нәтижесінде қалыптасқан және материктің
табиғаты мен климатына елеулі әсер етеді.

35.

Қазіргі кезеңде Африка материгінің жер бедері әртүрлі климаттық белдеулерде
әрқалай жүретін экзогендік процестердің әсерінен өзгеруде. Субэкваторлық
ендіктерде ылғалды маусым кезінде эрозия процестері, ал құрғақ маусымда
физикалық үгілу процестері басым болады. Экваторлық ендіктерде үгілу қыртысы
атмосфералық жауын-шашынның әсерінен қарқынды шайылады, нәтижесінде
үгілудің барлық еритін өнімдері сумен бірге сыртқа тасымалданады.
Африка пайдалы қазбалардың алуан түріне өте бай. Мұнда қара және түсті
металдардың, асыл және сирек металдардың кендері, алмас, фосфорит, графит,
мұнай және табиғи газдың ірі кен орындары шоғырланған. Материк дүниежүзілік
қорлардың едәуір бөлігін иеленеді: платина тобы металдарының 97%-ы (ОАР),
хромиттердің 95%-ы (ОАР, Зимбабве), алмаздардың 92%-ы (ОАР, Конго
Демократиялық Республикасы, Гвинея, Ангола, ОАР, Сьерра-Леоне, Гана, Лесото),
марганец кенінің 81%-ы (ОАР, Габон), фосфориттердің 68%-ы (Марокко), алтынның
62%-ы (ОАР, Зимбабве, Гана), бокситтердің 40%-ы (Гвинея) және басқа да көптеген
минералдық ресурстар Африкада орналасқан.
Материктегі кен түзілу процестерінің негізгі бөлігі докембрий қатпарлануы дәуірінде
жүрген. Соның нәтижесінде Оңтүстік Африкада алтын, уран және мыс; ОАР мен
Зимбабведе хромиттер, платина және магнетиттер; Мадагаскарда графит; Нигерияда
қалайы мен вольфрам; Ганада марганец пен алтын; Мавритания мен Алжир
Сахарасында темір және мыс кендері; Алжирдегі Ахаггар тауларында алтын, уран,
кобальт, никель және вольфрам кен орындары қалыптасқан.
Докембрий дәуірінде түзілген маңызды кен орындарының көпшілігі Оңтүстік
Африка аумағында шоғырланған.

36. Добыяа алмазов в Афряхе

Добыяа алмазов в Афряхе
На глубгпіах от 100 до 200
KHЛOMPTQ OB, В ЭКСТ[3 PMdЛЬHЬIX
ДСЛ ОВНЯХ ПQH ТРМГІР]ЭdТ ilX ЁЇОЛР Р
1000 rp
cDBИ ботшом
обытіылграфт
меняет свою модификаі9во,
активности вулканов оіві с магмой
вьпіосятся на поверхность и
СТАНОВЯТСЯ ДQСТЦІНЫМН ДЧЯ
добьгти.
На Sepery рени под назваюіем
«Ораівкевая» в 1867 году началась
история дрбычи алмазов в Африке.
Первый найдеииый южно—
африканский алмаз был огранен в
бриллиант весом почти 11 карат и
азван « {яaвa›.
енно в русле
«Оранжевои» было отрыто лераое
в мире нореівіое ме сторож ние
алмазосодержавјей горной пopoppi.
До этого все месторондеівія Sмmi
тпвъ россьгпями. После этой
находки настала эра поиска
нореіпзътх месторождеиий
африканских алмазов.

37.

Африка әлемдегі ең ірі алмаз өндіретін аймақтардың бірі
болып табылады. Материкте дүниежүзілік алмаз
қорының едәуір бөлігі шоғырланған. Алмаздардың негізгі
кен орындары Ботсвана, Оңтүстік Африка
Республикасы (ОАР), Ангола, Конго Демократиялық
Республикасы, Намибия және Сьерра-Леоне
аумақтарында орналасқан.
Алмаз кендерін өнеркәсіптік игеру Африкада XIX
ғасырдың екінші жартысында Оңтүстік Африка
Республикасында басталды. Әсіресе Кимберли
ауданынан табылған ірі алмаз кен орындары әлемдік
алмаз өнеркәсібінің дамуына үлкен серпін берді. Осы
аймақтың атымен алмаз кездесетін жанартаулық
жыныстар кимберлиттер деп аталады.
Қазіргі уақытта алмаздар:
• ашық карьерлік әдіспен;
• шахталық тәсілмен;
• өзен және жағалау шөгінділерінен (плацерлік кен
орындары) өндіріледі.
Экономикалық маңызы: алмаз өндіру көптеген Африка
елдерінің экспорттық табысының маңызды бөлігін
құрайды және олардың экономикалық дамуына ықпал
етеді.
Қорытынды: Африка алмаз өндіру бойынша әлемдегі
жетекші аймақтардың бірі болып табылады. Алмаз кен
орындарының көпшілігі ежелгі платформалар мен
кристалдық қалқандар аумағында орналасқан

38. Iт

т
I
Полезные ископаемые
Нефть и газ
Каменкый утль

39. Африка материгінің тектоникасы мен жер бедері

Африка материгінің
тектоникасы мен
жер бедері
https://rutube.ru/video/e38ea5a08ee7cf5c1953bca7724232e9/
01

40. Африканың геологиялық құрылысы, жер бедері және пайдалы қазбалары

Африка материгі негізінен кристалдық магмалық және метаморфтық
жыныстардан құралған ежелгі докембрийлік Африка платформасынан
тұрады. Платформаның үстін материк аумағының шамамен үштен екі
бөлігін қамтитын шөгінді жыныстар жамылғысы жауып жатыр.
Платформаның солтүстік-батысы мен оңтүстігінде герциндік және альпілік
қатпарлану нәтижесінде қалыптасқан Атлас және Кап таулары орналасқан.
Архей-протерозой жастағы іргетастың ең ірі қалқандары мен
көтерілімдеріне Ахаггар, Регибат, Леоне-Либерия, Нубия-Арабия,
Танганьика, Орталық Африка және Мадагаскар массивтері жатады.
Ежелгі кристалдық іргетастың ең ірі жер бетіне шыққан бөліктері материктің
шығыс жиегінде орналасқан. Сондай-ақ бұл аумақта әлемдегі ең ірі
тектоникалық құрылымдардың бірі болып саналатын Шығыс Африка
жарықтар жүйесі орналасқан. Оның ұзындығы шамамен 6500 км, ол
Акаба шығанағынан басталып, Қызыл теңіз, Эфиопия таулы қыраты,
Шығыс Африка үстірті арқылы өтіп, Замбези өзенінің төменгі ағысына
дейін созылып жатыр.

41. Негізгі тектоникалық құрылымдары

Африка платформасы
Ежелгі докембрийлік платформа, материктің басым бөлігін алып жатыр.
Щиты (Қалқандар)
Кристалдық іргетастың жер бетіне шыққан бөліктері:
• Ахаггар қалқаны
• Регибат қалқаны
• Нубия-Арабия қалқаны
• Конго қалқаны
• Мадагаскар қалқаны
Плиталар мен синеклизалар
Қалың шөгінді жыныстармен жабылған платформалық бөліктер:
• Сахара плитасы
• Конго синеклизасы
• Калахари синеклизасы
• Карру синеклизасы
Антеклизалар
Платформаның көтеріңкі бөліктері:
• Нубия-Арабия антеклизасы
• Шығыс Африка көтерілімдері
Шығыс Африка рифт жүйесі
Ұзындығы шамамен 6500 км болатын әлемдегі ең ірі тектоникалық жарықтар жүйесі.
Жанартаулар мен терең көлдердің қалыптасу аймағы.
Қатпарлы аймақтар
• Атлас таулары (альпілік қатпарлану)
• Кап таулары (герциндік қатпарлану)

42. Восточно-Африканская рифтовая система

Одно из крупнейших современных тектонических образований
Земли.
Протяженность превышает 6000 км.
Представляет собой зону растяжения земной коры.
Здесь наблюдаются:
• землетрясения;
• вулканизм;
• образование рифтовых долин.
Крупные вулканы Африки
Вулкан
Высота
Килиманджаро
5895 м
Кения
5199 м
Камерун
4095 м
Спрединг Красного моря
Красное море является примером молодой океанической впадины,
образовавшейся вследствие расхождения литосферных плит.
Африканская плита постепенно удаляется от Аравийской.
«Что произойдет с Восточной Африкой через несколько десятков
миллионов лет, если рифт продолжит расширяться?»

43.

Шығыс Африка рифт жүйесі – Африканың шығыс бөлігінде
орналасқан әлемдегі ең ірі тектоникалық жарықтар жүйелерінің бірі.
Ол Қызыл теңіз маңынан басталып, Мозамбикке дейін шамамен 6500
км-ге созылады.
Негізгі ерекшеліктері:
• Африка литосфералық плитасының ажырау аймағы болып
табылады;
• Жер қыртысының жарылуы мен төмен түсуі нәтижесінде
қалыптасқан;
• Терең тектоникалық ойыстар, грабендер және көл
қазаншұңқырлары тән;
• Бұл аймақта жанартаулық белсенділік пен жер сілкіністері жиі
байқалады;
• Килиманджаро, Кения, Элгон сияқты жанартаулар орналасқан;
• Танганьика, Ньяса (Малави), Туркана көлдері рифттік ойыстарда
қалыптасқан.
Географиялық маңызы
Шығыс Африка рифт жүйесі қазіргі заманғы тектоникалық қозғалыстар
жүріп жатқан белсенді аймақ болып саналады. Ғалымдардың
болжамы бойынша, болашақта рифттің одан әрі кеңеюі нәтижесінде
Шығыс Африканың бір бөлігі материктен бөлініп, жаңа мұхит алабы
пайда болуы мүмкін.
Қорытынды
Шығыс Африка рифт жүйесі – Африка материгінің ең маңызды
тектоникалық құрылымдарының бірі. Ол материктің жер бедерінің
қалыптасуына, жанартаулардың пайда болуына және ірі көлдердің
түзілуіне әсер еткен.

44. Геологиялық құрылымы

Геологиялық
құрылымы
Африка – айтарлықтай көтеріңкі
орналасқан материк. Орташа биіктігі
шамамен 750 м болғандықтан, бұл
көрсеткіш бойынша тек Антарктида мен
Еуразиядан кейінгі орында тұр. Мұның
себебі кайнозой дәуірінде бүкіл
материктің, әсіресе шеткі бөліктерінің
қарқынды көтерілуіне байланысты.
Материк аумағының 70%-ын биік
сатыланған жазықтар, үстірттер мен
таулы үстірттер алып жатыр; 20%-ын
таулы аймақтар құрайды, ал небәрі 10%ы негізінен жағалаулық өңірлерде
орналасқан ойпаттарға тиесілі.
Солтүстік Африканың басым бөлігінің
биіктігі 200 м-ден жоғары болса, Оңтүстік
және Шығыс Африканың көп бөлігінде
жер бедерінің биіктігі 500–1000 м және
одан да жоғары болады. Сондықтан жер
бедерінің ерекшеліктеріне қарай
Африканы шартты түрде «Төменгі
Африка» (Солтүстік және Батыс Африка)
және «Биік Африка» (Шығыс және
Оңтүстік Африка) деп екіге бөледі.

45. 03

Материктің негізінде ежелгі
Гондвананың қалдығы болып
табылатын докембрийлік АфрикаАрабия платформасы жатыр. Оның
құрамына Мадагаскар аралы мен
Сейшел аралдары да кіреді.
Африка-Арабия платформасының
іргетасы докембрий дәуірінде
қалыптасқан кристалдық магмалық
және метаморфтық жыныстардан
тұрады. Бұл жыныстар Африканың
көптеген аудандарында жер бетіне
шығып жатады. Геологияда мұндай
құрылымдар қалқан деп аталады.
Қалқан дегеніміз – платформаның
шөгінді жамылғымен жабылмаған, жер
бетіне шыққан кристалдық іргетас
бөлігі.
Платформаның іргетасында
докембрийдің барлық жас кезеңдеріне
жататын жыныстар кездеседі: төменгі
архейден (жасы 3 миллиард жылдан
астам) бастап жоғарғы протерозойға
дейінгі жыныстар кең таралған.
03
0
3

46. 04

Платформаның докембрийлік іргетасына
солтүстік-батыста материктің ең жас
геосинклинальдық аймағы – Атласидтер
жанасады. Бұл аймақ мезозой-үштік
дәуірдегі тау түзілу белдеуіне жатады және
оған Оңтүстік Еуропаның, Батыс және
Оңтүстік Азияның таулы құрылымдары да
кіреді. Атласидтердің геологиялық
құрылымына каледондық, герциндік,
мезозойлық және альпілік жастағы
қатпарлы құрылымдар қатысады.
Ең ежелгі болып оңтүстік тау жоталары
саналады. Олар платформа шетінің
альпілік қатпарлану кезеңінде көтерілуі
мен жер бедерінің жаңаруы нәтижесінде
қалыптасқан бөлігін құрайды. Атлас
тауларының солтүстік жоталары альпілік
қатпарланудың соңғы кезеңінде
қалыптасқан.
Үштік дәуірдің соңында бүкіл тау жүйесі
жалпы көтерілуге ұшырап, соның
нәтижесінде Атлас таулары Пиреней
түбегінің оңтүстігіндегі тау
құрылымдарынан бөлініп шыққан.
04
0
4

47. Африка жер бедері

Африка жер
бедері
Африка – биік жазықтар мен
үстірттер материгі. Материктің
орташа биіктігі шамамен 650–750 м.
Жер бедерінде:
• үстірттер;
• таулы қыраттар;
• биік жазықтар;
• қазаншұңқырлар кең таралған.
Африка жер бедерінің басты
ерекшелігі – аумақтың басым бөлігін
биік сатыланған жазықтар мен
үстірттердің алып жатуы. Сондықтан
Африканы көбінесе «биік жазықтар
мен үстірттер материгі» деп атайды.

48.

Жер бедері
Көп бөлігі — жазықты, солт батысында
Атлас тауы, Сахарада — Ахаггар ж/е
Тибести қыраттары. Шығысында —
Эфиопия қыраты,одан оңтүстікте —
Килиманджаро жанартауы (5895 м) —
құрлықтың ең биік жерң орналасқан.
Оңтүстігінде Кап ж/е АйдаҺар тауы бар.
Ең төмен нүктесі (-157 м ) Джибутиде
орналасқан, Ассаль тұзды көлі.

49. Төменгі және биік Африка

Төменгі Африка негізінен
материктің солтүстік және батыс
бөліктерінде орналасқан. Бұл
аймақтарда жер бедерінің биіктігі
көбіне 1000 метрге дейін жетеді.
Төменгі Африкаға тән жер бедері
пішіндері:
• ойыстар;
• ойпаттар;
• аккумулятивтік жазықтар.
Бұл өңірде кең аумақтарды Сахара
шөлінің жазықтары, Конго
қазаншұңқырының жекелеген
бөліктері және жағалаулық ойпаттар
алып жатыр. Жер бедері
салыстырмалы түрде тегіс болып
келеді, таулы аймақтар аз кездеседі.
Қысқаша қорытынды: Төменгі
Африкаға аласа және тегіс жер
бедері тән, сондықтан мұнда
ойпаттар, ойыстар мен
аккумулятивтік жазықтар кең
таралған.
Биік Африка материктің шығыс және
оңтүстік бөліктерін қамтиды. Бұл
аймақтардың жер бедері биік болып
келеді, орташа биіктігі көбіне 1000 м-ден
жоғары.
Биік Африкаға тән жер бедері
пішіндері:
• жанартаулық массивтер;
• лавалық үстірттер;
• таулы қыраттар.
Бұл өңірде Эфиопия таулы қыраты,
Шығыс Африка үстірті, Айдаһар
таулары, сондай-ақ Килиманджаро,
Кения сияқты жанартаулар орналасқан.
Биік Африканың қалыптасуына
тектоникалық көтерілу, жарылымдар және
жанартаулық әрекеттер үлкен әсер еткен.
Қысқаша қорытынды: Биік Африкада
биік таулы қыраттар, үстірттер мен
жанартаулық жер бедері басым.
Сондықтан бұл аймақ Африка материгінің
ең көтеріңкі және тектоникалық белсенді
бөліктерінің бірі болып саналады.

50. 06

Сахараның орталық бөлігінде
докембрий және каледон қатпарлануы
кезеңдерінде қалыптасқан платформалық
іргетас жер бетіне таулы массивтер мен
биік үстірттер түрінде шығып жатыр. Олар
жалпы атаумен Орталық Сахара
массивтері деп аталады және олардың
биіктігі 2000 м-ден асады.
Бұл аймақта ежелгі кристалдық іргетас
Ахаггар және Тибести жанартаулық
массивтерінде көтерілген күйде кездеседі.
Қысқаша сипаттама:
• Орталық Сахара массивтері – Сахара
шөлінің ең биік бөліктері;
• Негізін ежелгі докембрийлік жыныстар
құрайды;
• Негізгі тау массивтері: Ахаггар және
Тибести;
• Биіктігі 2000 м-ден жоғары;
• Жер бедері тектоникалық көтерілу
және жанартаулық процестердің
әсерінен қалыптасқан.
06
0
6

51.

Тибести таулы қыраты – Сахараның
орталық бөлігіндегі ірі жанартаулық
массив. Оның ең биік нүктесі – Эми-Куси
сөнген жанартауы (3415 м). Бұл шың
бүкіл Сахара аймағындағы ең биік нүкте
болып табылады.
Эми-Куси жанартауының диаметрі
шамамен 12 км болатын алып кратері
бар. Тибести таулы қыраты жанартаулық
әрекеттердің нәтижесінде қалыптасқан.
Қазіргі кезде мұнда жанартаулық әрекет
тоқтағанымен, қалдық жанартаулық
құбылыстар сақталған. Әсіресе
қыраттың оңтүстік-шығыс бөлігінде
гейзерлер мен ыстық минералды
бұлақтар жиі кездеседі.
Қысқаша қорытынды: Тибести –
Сахарадағы ең биік және ең ірі
жанартаулық таулы қыраттардың бірі.
Оның басты ерекшелігі – Эми-Куси
жанартауы, алып кратер және қалдық
жанартаулық құбылыстардың сақталуы.
.
Ахаггар таулы қыраты – Сахараның орталық
бөлігіндегі ірі жанартаулық массивтердің
бірі. Ол теңіз деңгейінен шамамен 800 м
биіктіктегі сатыланған, төбесі тегіс
үстірттерден және биіктігі 2000 м-ге жуық
базальтты жоталардан тұрады. Бұл
жоталардың үстінен массивтің ең биік
нүктесі – Тахат тауының фонолиттік шыңы
(3005 м) көтеріліп тұрады.
Ахаггар қыратының жер бедері қатты
тілімденген. Мұнда тік жартастар, құлама
беткейлер мен терең аңғарлар кең таралған.
Үгілу және денудациялық процестердің
әсерінен таулардың етегінде көп мөлшерде
ірі сынықты тау жыныстары жиналған.
Қысқаша сипаттама:
• Орналасуы: Орталық Сахара (Алжир
аумағы);
• Түрі: жанартаулық таулы массив;
• Ең биік нүктесі: Тахат тауы (3005 м);
• Құрамы: үстірттер, базальтты жоталар
және жанартаулық жыныстар;
• Ерекшелігі: қатты тілімденген жер бедері
мен жартасты беткейлердің басымдығы.

52.

Шығыс Африка таулы қыраты Африканың шығыс бөлігінде
орналасқан ірі физикалық-географиялық аймақ. Ол
Эфиопиядан Замбези өзеніне дейін созылып жатқан биік
үстірттер мен таулы қыраттарды қамтиды.
Негізгі ерекшеліктері:
• Орташа биіктігі 1000–2000 м, кей жерлерде одан да
жоғары.
• Шығыс Африка рифт жүйесінің аумағында орналасқан.
• Көптеген жанартаулар кездеседі, олардың ең белгілілері:
• Килиманджаро (5895 м) – Африканың ең биік шыңы;
• Кения тауы (5199 м);
• Элгон жанартауы.
• Мұнда тектоникалық көлдер көп орналасқан:
• Танганьика;
• Виктория;
• Ньяса (Малави).
Пайда болуы: Таулы қыраттың қалыптасуы жер қыртысының
көтерілуі, жарылымдар және жанартаулық әрекеттермен
байланысты.
Маңызы: Шығыс Африка таулы қыраты Африканың ең биік
және тектоникалық белсенді аймақтарының бірі болып
табылады. Ол материктің жер бедерінің, климатының және су
жүйелерінің қалыптасуына үлкен әсер етеді.
Қысқаша қорытынды: Шығыс Африка таулы қыраты – рифттік
жарықтармен тілімденген, жанартаулар мен ірі көлдерге бай,
Африканың ең көтеріңкі табиғи аймақтарының бірі.

53.

Конго қазаншұңқыры Африканың орталық бөлігінде орналасқан ірі
тектоникалық ойыс болып табылады. Ол Африка платформасының ең үлкен
синеклизаларының бірін алып жатыр және негізінен қалың шөгінді
жыныстардан құралған.
Негізгі ерекшеліктері:
• Африканың ең ірі қазаншұңқырларының бірі;
• Орталық Африкада, Конго өзені алабында орналасқан;
• Орташа биіктігі 300–500 м шамасында;
• Экваторлық ормандармен көмкерілген;
• Конго өзені мен оның көптеген салалары осы аймақ арқылы ағып өтеді.
Пайда болуы: Конго қазаншұңқыры Африка платформасының ұзақ уақыт
бойы баяу шөгуі нәтижесінде қалыптасқан. Кейін бұл ойысқа өзендер мен
көлдер әкелген шөгінділер жиналып, қалың шөгінді қабат түзілген.
Шаруашылық маңызы: Аймақ су ресурстарына, орман қоры мен пайдалы
қазбаларға бай. Мұнда мыс, кобальт, алмас және басқа да минералдық
ресурстар кездеседі.
Қорытынды: Конго қазаншұңқыры – Африка платформасының ең ірі
тектоникалық ойыстарының бірі, экваторлық ормандар мен Конго өзені
жүйесі орналасқан ерекше табиғи аймақ

54. Кестені толтырыңыз:

Жер бедері пішіні
Атлас
Килиманджаро
Конго қазаншұнқыры
Эфиопия таулы қыраты
Рифт аймағы
Синеклиза
Жаңартаулы аймақ
Альпі қатпарлығы аймағы
Тектоникалық құрылым

55.

Неліктен Африкада кең рудалы пайдалы қазбалар өте көп?

56.

Пайдалы қазбалары
Африка ең алдымен өзінің бай
алмаз кендерімен белгілі
(ОАР, Зимбабве) ж/е алтын
(ОАР, Гана, Конго). Мұнай кен
орны Алжирде; бокситті
Гвинея мен Гана өндіреді.
Фосфорит, марганец, темір
ж/е қорғасын-мырыш кені
солтүстік Африка
жағалауларында таралған.

57. Отын пайдалы қазбалар

Мұнай және газ
• Ливия;
• Алжир;
• Нигерия;
• Ангола;
• Египет.

58. Кеңді рудалы пайдалы қазбалар

Темір рудалар
• ЮАР;
• Мавритания;
• Либерия.
Марганец
• Габон;
• ЮАР.
Мыс
• Замбия;
• ДР Конго.
Хромиттер
• ЮАР;
• Зимбабве.

59. Асыл металлдар

Алтын
Алмаз
• ЮАР;
• Гана;
• Мали.
• Ботсвана;
• ЮАР;
• Намибия;
• ДР Конго.
«Неліктен алмас пен алтынның ең ірі кен
орындары ежелгі қалқандар
аймақтарында орналасқан?»

60. Қорытынды

Африка бірегей географиялық орны бар және Жер шарындағы ең
ыстық материк болып табылады.
Материктің негізін ежелгі Африка платформасы құрайды.
Қазіргі тектоникалық белсенділік Шығыс Африка рифт жүйесінде
байқалады.
Африканың жер бедерінде негізінен таулы үстірттер, қыраттар
және үстірттер басым.
Пайдалы қазбалар қорының мол болуы материктің ежелгі
геологиялық құрылысымен байланысты.
Тектоникалық құрылым, жер бедері және пайдалы қазбалардың
таралуы арасында тікелей байланыс бар.

61. СӨЖ тапсырмасы

1. Африканың контурлық картасына түсіріңіз:
• жер бедерінің негізгі пішіндерін;
• жанартаулық аймақтарды;
• пайдалы қазбалардың ең ірі кен орындарын.
2. Төмендегі тақырыптардың біріне 3–5 минуттық шағын баяндама
дайындаңыз:
• Шығыс Африка рифт жүйесі;
• Килиманджаро – Африкадағы ең ірі жанартау;
• Оңтүстік Африканың алмас өндіретін провинциялары;
• Солтүстік Африканың мұнай-газ аудандары.
3. Төмендегі сұраққа жазбаша жауап беріңіз:
«Африканың тектоникалық құрылысы оның жер бедерінің
ерекшеліктері мен пайдалы қазбаларының орналасуына қалай әсер
етті?»