Aslbek

1.

Pul massasi va uning asosiy
agregatlari
Bajardi: Botiraliyev Aslbek

2. Pul tizimining asosiy tushunchasi

Zamonaviy pul tizimida banklar,
elektron to‘lovlar va kartalar
keng qo‘llanilmoqda. Bu
tizimlarning shakli va turlari
o‘zgarib turadi.
Pul tizimi muhim iqtisodiy
asos bo‘lib, pul muomalasi
va turlarini o‘z ichiga oladi.
Uning rivojlanishi iqtisodiy
o‘sishni ta’minlaydi.
Pul tizimining asosiy
tushunchasi – pul funksiyalari
va shakllarining nomoddiy va
moddiy shakl bilan amalga
oshirilishidir.

3.

Pulning iqtisodiyotdagi o'rni
Pul zamonaviy iqtisodiyotning qon tomiri hisoblanadi. U tovarlar va xizmatlar almashinuvini osonlashtiradigan, qiymatni saqlovchi va hisob
birligi vazifasini bajaradigan universal vositadir. Pulning iqtisodiyotdagi roli shunchaki vositachilikdan iborat emas; u iqtisodiy o'sish,
inflyatsiya darajasi va bandlik darajasiga bevosita ta'sir ko'rsatadi. Pul massasini tushunish, uning tarkibiy qismlarini bilish va iqtisodiyotga
ta'sirini anglash makroiqtisodiy siyosatni ishlab chiqishda muhim ahamiyatga ega.

4.

Pul massasi nima? Ta'rif va
ahamiyati
Pul massasi – bu ma'lum bir vaqt oralig'ida mamlakat iqtisodiyotida muomalada
bo'lgan pul miqdorini anglatuvchi umumiy tushuncha. U naqd pul, bank
depozitlari va boshqa likvid moliyaviy aktivlarni o'z ichiga oladi. Pul massasining
o'lchami iqtisodiy faollikning muhim ko'rsatkichlaridan biri bo'lib, inflyatsiya, foiz
stavkalari va iqtisodiy o'sish sur'atlariga ta'sir ko'rsatadi. Markaziy banklar pulkredit siyosati orqali pul massasini nazorat qilib, iqtisodiy barqarorlikni
ta'minlashga intiladi.
Iqtisodiy faollik
Inflyatsiya
Pul massasi iqtisodiy faollikning
Pul massasining o'sishi
muhim ko'rsatkichidir.
inflyatsiyaga olib kelishi mumkin.
Foiz stavkalari
Pul massasi foiz stavkalariga bevosita ta'sir qiladi.

5.

M0: Tor pul massasi (naqd pul)
M0 pul massasi eng tor ta'rifga ega bo'lib, muomaladagi naqd pulni (banknotlar va tangalar) va banklarning markaziy bankdagi depozitlarini (zaxiralarini) o'z ichiga oladi. Boshqacha qilib aytganda, M0 - bu
markaziy bank tomonidan to'g'ridan-to'g'ri nazorat qilinadigan pul miqdoridir. U shuningdek, "pul bazasi" yoki "monetar baza" deb ham ataladi. M0 iqtisodiyotdagi eng likvid (tez naqdlashtiriladigan) aktiv
hisoblanadi va uning hajmi iqtisodiyotdagi umumiy pul miqdorini belgilashda asosiy rol o'ynaydi.
Muomaladagi naqd pul (banknotlar va tangalar).
Banklarning markaziy bankdagi zaxiralari.
Eng likvid aktiv.
Markaziy bank tomonidan to'g'ridan-to'g'ri nazorat qilinadi.

6.

M1: Kengroq pul massasi (M0 +
talab qilingan depozitlar)
M1 pul massasi M0 ni kengaytirib, iqtisodiyotdagi yanada kengroq likvid
aktivlarni o'z ichiga oladi. U M0 (naqd pul va bank zaxiralari) bilan bir qatorda,
chek orqali talab qilib olinadigan depozitlarni ham o'z ichiga oladi. Talab qilingan
depozitlar jismoniy va yuridik shaxslarning banklardagi hisobvaraqlarida
saqlanadigan, istalgan vaqtda yechib olish yoki to'lovlar uchun ishlatilishi
mumkin bo'lgan mablag'lardir. M1 iqtisodiyotdagi eng faol ishlatiladigan pulni
aks ettiradi va odatda tranzaktsiyalar uchun ishlatiladi.
M0 (naqd pul)
Jismoniy valyuta muomalada
Talab qilingan depozitlar
Banklardagi chek hisobvaraqlar

7.

M2: Yanada kengroq pul massasi (M1 + muddatli depozitlar)
M2 pul massasi M1 ni kengaytiradi va undan kamroq likvid bo'lgan ba'zi aktivlarni o'z ichiga oladi. Bu kategoriya M1 ga qo'shimcha ravishda, kichikroq
muddatli depozitlar (odatda, 100 000 AQSh dollaridan kam), pul bozoridagi o'zaro fondlar (money market mutual funds) va omonat depozitlarini o'z ichiga
oladi. Muddatli depozitlar ma'lum bir muddatga bankda saqlanadigan va yechib olishda ma'lum cheklovlarga ega bo'lgan mablag'lardir. M2 iqtisodiyotdagi
umumiy pul miqdorining yanada kengroq ko'rsatkichi bo'lib, u asosan sarmoya va omonatlar uchun ishlatiladi.
M1
Naqd pul va talab qilingan depozitlar
Omonat depozitlari
Banklardagi jamg'arma hisoblari
Muddatli depozitlar
1
2
4
Ma'lum muddatga qo'yilgan omonatlar
Pul bozoridagi o'zaro fondlar
3
Kam riskli investitsiyalar

8.

M3: Eng keng pul massasi (M2 + yirik muddatli depozitlar)
M3 pul massasi M2 ni kengaytiruvchi, eng keng ta'rifga ega bo'lgan pul agregatidir. U M2 ga qo'shimcha ravishda, yirikroq muddatli depozitlar (odatda, 100 000 AQSh dollaridan yuqori), banklarning yirik tashkilotlar
o'rtasidagi kelishuvlar (repos) va yevrodollar depozitlari kabi aktivlarni o'z ichiga oladi. M3 iqtisodiyotdagi barcha pul shakllarini qamrab olgan holda, eng keng qamrovli pul massasi ko'rsatkichi hisoblanadi. Biroq,
ko'plab mamlakatlarning markaziy banklari M3 agregatini muntazam ravishda e'lon qilmaydi, chunki u iqtisodiy siyosatni boshqarishda kamroq ahamiyatga ega deb hisoblanadi.
M2 (Naqd pul, talab qilingan depozitlar, muddatli depozitlar, pul bozoridagi o'zaro fondlar, omonat
depozitlari).
Yirik muddatli depozitlar (100 000 AQSh dollaridan yuqori).
Banklararo kelishuvlar (repos).
Yevrodollar depozitlari.

9.

Pul bazasi (monetar baza): Markaziy bank nazorati
Pul bazasi, shuningdek, monetar baza yoki M0 deb ataladi, bu markaziy bankning to'g'ridan-to'g'ri nazorati ostidagi pul miqdoridir. U
muomaladagi naqd pul (banknotlar va tangalar) va tijorat banklarining markaziy bankdagi depozitlari (zaxiralari) dan iborat. Pul bazasi
mamlakatning pul-kredit siyosatining asosiy vositasi bo'lib, uning hajmi bank tizimidagi kreditlash imkoniyatlariga va shu orqali umumiy pul
massasiga bevosita ta'sir ko'rsatadi. Markaziy bank ochiq bozor operatsiyalari, diskont stavkasi va majburiy zaxira talablari orqali pul bazasini
boshqaradi.
Bank zaxiralari
Tijorat banklarining markaziy bankdagi
depozitlari
Naqd pul
Muomaladagi banknotlar va tangalar
Markaziy bank nazorati
Pul bazasini boshqarish

10.

Pul massasining tarkibiy qismlari va
ularning o'zaro bog'liqligi
Pul massasi turli darajadagi likvidlikka ega bo'lgan bir qator agregatlardan tashkil topgan. M0
eng tor va eng likvid bo'lib, naqd pul va bank zaxiralarini o'z ichiga oladi. M1 M0 ga talab
qilingan depozitlarni qo'shadi, bu tranzaktsiyalar uchun ishlatiladigan pulni aks ettiradi. M2 M1
ga muddatli depozitlar va pul bozoridagi o'zaro fondlarni qo'shib, omonat va sarmoya uchun
ishlatiladigan pulni qamrab oladi. M3 esa M2 ga yirik muddatli depozitlar va boshqa kamroq
likvid aktivlarni qo'shib, pul massasining eng keng ko'rinishini beradi. Bu agregatlar bir-biri
bilan chambarchas bog'liq bo'lib, markaziy bankning pul bazasini boshqarishi orqali umumiy
pul massasiga ta'sir ko'rsatiladi.
M2–M3
M1 + omonatlar va katta
depozitlar
M1
M0 + talabga yo'naltirilgan
depozitlar
M0
Naqd pul va bank zaxiralari

11.

Xulosa: Pul massasini boshqarish va
iqtisodiy barqarorlik
Pul massasini samarali boshqarish har qanday mamlakatning iqtisodiy barqarorligi uchun
muhimdir. Markaziy banklar pul-kredit siyosati vositalari (foiz stavkalari, ochiq bozor
operatsiyalari, majburiy zaxira talablari) orqali pul massasining hajmini nazorat qiladi.
Maqsad inflyatsiyani jilovlash, iqtisodiy o'sishni rag'batlantirish va moliyaviy barqarorlikni
ta'minlashdir. Pul massasining haddan tashqari o'sishi inflyatsiyaga olib kelishi mumkin
bo'lsa, uning kamayishi iqtisodiy faollikni sekinlashtirishi mumkin. Shuning uchun,
markaziy banklar doimiy ravishda pul massasi agregatlarini kuzatib boradi va iqtisodiy
sharoitlarga mos ravishda siyosatini o'zgartiradi.
Iqtisodiy barqarorlik
Markaziy bank roli
Pul massasini samarali boshqarish
Markaziy banklar pul-kredit siyosati
muhimdir.
orqali nazorat qiladi.
Maqsad
Inflyatsiyani jilovlash va o'sishni rag'batlantirish.

12. Pul tizimining kelajagi va rivojlanish istiqbollari

01
Pul tizimining
rivojlanishi bilan,
xalqaro savdo va
iqtisodiy aloqalar
kengayib,
elektron va
raqamli to'lovlar
ommalashmoqda
, iqtisodiy
jarayonlar
soddalashtirilmoq
da.
02
Zamonaviy pul
tizimi
innovatsiyalarni o'z
ichiga oladi,
kryptovalyutalar,
mobil banking va
onlayn platformalar
bilan yanada
xavfsiz va qulay
xizmatlar taqdim
etilmoqda.
03
Pul tizimining
kelajagi
texnologiyalar bilan
bog'liq bo'lib,
raqamli valyutalar va
blockchain
texnologiyalari
rivojlanishi bilan
iqtisodiyotda yangi
imkoniyatlar yuzaga
keladi.

13. E’TIBORINGIZ UCHUN RAHMAT