Изентаева Гулжахан

1.

IZENTAEVA GULJAHA‘N BARLI‘KBAEVNA
“TRANSPORT TARMOG‘I VA LOGISTIKA TUZILMASINI TAKOMILLASHTIRISH
– O‘ZBEKISTON IQTISODIYOTINI BARQAROR RIVOJLANTIRISH OMILI”
70410501 – Moliya mutaxassisligi bo‘yicha
MAGISTRLIK DISSЕRTATSIYASI
TAQDIMOTI
Ilmiy rahbar: PhD., dots. Sherjonov Sh.A
Toshkent – 2026

2.

Magistrlik dissertatsiyaning tuzilishi:
I BOB.
• I BOB. Kirish: Mavzuning asoslanishi va dolzarbligi, maqsadi va vazifalari, asosiy muammolari
va savollari, obyekti va predmeti, ilmiy va nazariy ahamiyati va uning tarkibi keltirilgan.
II BOB.
• II BOB. Adabiyotlar sharhi: Mavzuning nazariy jihatlarini ochib beruvchi me’yoriy-huquqiy va
mualliflik adabiyotlari sharhi bayoni keltirilgan.
• III BOB. Metodologiya: Tadqiqot dizayni va tahlil uchun qo‘llaniladigan usullar hamda
ma’lumotlarni to‘plash jarayoni ifodalangan.
IIII BOB.
IV BOB.
• IV BOB. Tahlil va natijalar deb nomlanib, unda transport-logistika tizimining amaldagi holati va
rivojlanish tendensiyalari tahlil qilinadi.
V BOB.
• V BOB. Xulosa va takliflar: Tadqiqotning asosiy ilmiy va amaliy yangiligi hamda natijalari,
asosiy tavsiya va takliflar hamda kelajakdagi tadqiqotlar uchun tavsiyalar shakllantirilgan.

3.

Mavzuning asoslanishi va uning
dolzarbligi
Bugungi globallashuv jarayonlari chuqurlashib borayotgan sharoitda transport va logistika tizimining samarali faoliyat
yuritishi har qanday mamlakat iqtisodiyotining barqaror rivojlanishini ta’minlovchi muhim omillardan biri hisoblanadi.
Transport infratuzilmasi ishlab chiqarish, savdo, xizmat ko‘rsatish va eksport-import operatsiyalarini bog‘lab turuvchi asosiy
tizim sifatida iqtisodiy rivojlanish jarayonida strategik ahamiyat kasb etadi. Shu sababli transport tarmog‘i va logistika
tuzilmasini takomillashtirish masalasi zamonaviy iqtisodiyotda dolzarb ilmiy-amaliy muammolardan biri sifatida namoyon
bo‘lmoqda.
Jahon tajribasi shuni ko‘rsatadiki, rivojlangan transport-logistika tizimi mamlakat iqtisodiy raqobatbardoshligini oshirish,
savdo hajmini kengaytirish, investitsiyalarni jalb qilish va hududlararo iqtisodiy integratsiyani kuchaytirishda muhim rol
o‘ynaydi. Masalan, Germaniya, Janubiy Koreya, Singapur kabi davlatlar logistika infratuzilmasini rivojlantirish orqali global
savdo tizimida yetakchi o‘rinlarni egallagan. Xalqaro tadqiqotlarga ko‘ra, transport infratuzilmasi rivojlangan davlatlarda
logistika xarajatlari YAIMning o‘rtacha 8–10 foizini tashkil etsa, rivojlanayotgan mamlakatlarda bu ko‘rsatkich 15–20
foizgacha yetadi. Bu esa logistika tizimini takomillashtirish iqtisodiy samaradorlikni oshirishda muhim ahamiyatga ega
ekanligini ko‘rsatadi.

4.

“O‘zbekiston uchun transport-kommunikatsiya
infratuzilmasini rivojlantirish, mamlakatimizning
tranzit salohiyatini to‘liq ro‘yobga chiqarish
hamda xalqaro transport yo‘laklariga faol
integratsiyalashish iqtisodiyotimizning barqaror
o‘sishini ta’minlashda muhim omil hisoblanadi.”
Shavkat Mirziyoyev
4

5.

Mazkur dissertatsiyaning asosiy maqsadi O‘zbekiston
Respublikasida
transport
tarmog‘i
va
logistika
tizimining amaldagi holatini kompleks tahlil qilish,
Tаdqiqotning
mаqsаdi
uning
iqtisodiy
samaradorligini
baholash
hamda
transport-logistika
infratuzilmasini
takomillashtirish
orqali mamlakat iqtisodiyotining barqaror rivojlanishini
ta’minlash
bo‘yicha
ilmiy
asoslangan
tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
taklif
va

6.

Tаdqiqotning vаzifаlаri
Transport tarmog‘i va logistika tizimining nazariy asoslari hamda ularning
iqtisodiy rivojlanishdagi o‘rnini ilmiy jihatdan o‘rganish.
-
Transport infratuzilmasi va logistika tizimining rivojlanishiga ta’sir etuvchi
iqtisodiy omillarni aniqlash va tahlil qilish.
-
O‘zbekiston Respublikasida transport tarmog‘ining amaldagi holati hamda
uning iqtisodiy samaradorligini statistik ma’lumotlar asosida baholash.
-
Transport-logistika markazlari faoliyati, yuk aylanmasi va tranzit
imkoniyatlarining iqtisodiy samaradorligini baholash.
-

7. Tаdqiqot obуekti vа predmeti.

Obуekti
Predmet
Tadqiqot
ob’ekti
sifatida
O‘zbekiston
Respublikasida faoliyat yuritayotgan transport
tarmog‘i va logistika tizimi, xususan temir yo‘l,
avtomobil, havo va multimodal transport
infratuzilmasi hamda transport-logistika markazlari
faoliyati tanlangan.
Tadqiqot predmeti transport tarmog‘i va logistika
tizimini tashkil etish, boshqarish hamda
takomillashtirish jarayonida yuzaga keladigan
iqtisodiy munosabatlar, mexanizmlar va boshqaruv
usullaridan iborat.

8.

Tаdqiqotning
аsosiу
muаmmolаri
Transport infratuzilmasining yetarli darajada rivojlanmaganligi va hududlararo
nomutanosiblik muammosi. Respublikada transport tarmoqlari rivojlanishi hududlar
kesimida bir xil emasligi sababli ayrim viloyatlarda logistika xizmatlarining sifati past
darajada qolmoqda, bu esa iqtisodiy faoliyatning muvozanatli rivojlanishiga to‘sqinlik
qilmoqda.
Logistika tizimining samaradorligi pastligi va yuqori transport xarajatlari muammosi.
Yuk tashish jarayonlarida ortiqcha vaqt yo‘qotishlar, infratuzilma cheklovlari hamda
logistika boshqaruvidagi kamchiliklar natijasida transport xarajatlari yuqori bo‘lib, bu
mahsulot tannarxining oshishiga olib kelmoqda.
Raqamli logistika va axborot texnologiyalarining yetarli darajada joriy etilmaganligi
muammosi. Transport va logistika jarayonlarida zamonaviy raqamli platformalar,
avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari va monitoring texnologiyalarining yetarli darajada
qo‘llanilmasligi tizim samaradorligini pasaytirmoqda.
Xalqaro transport koridorlari va tranzit salohiyatidan to‘liq foydalanilmayotganligi
muammosi. O‘zbekistonning geoiqtisodiy joylashuvi yuqori tranzit imkoniyatlarini taqdim
etishiga qaramasdan, mavjud transport koridorlari va logistika markazlaridan samarali
foydalanish darajasi yetarli emas.
Transport-logistika tizimida institutsional va boshqaruv muammolari mavjudligi.
Sohada boshqaruvning markazlashgan va samarali tizimi yetarli darajada
shakllanmaganligi, davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi hamkorlik mexanizmlarining
sustligi transport-logistika tizimining rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.

9. ADABIYOTLAR SHARHI

Adam Smith – 1776 – The Wealth of Nations – transport infratuzilmasi savdo
aloqalarini kengaytiradi, bozorlar integratsiyasini kuchaytiradi va iqtisodiy
o‘sishni ta’minlaydi.
Donald J. Bowersox – 1974 -Logistical Management / 1996 – Logistical
Management : The Integrated Supply Chain Process– logistika moddiy,
moliyaviy va axborot oqimlarini yagona tizimda boshqarish orqali xarajatlarni
kamaytiradi va samaradorlikni oshiradi.
Martin Christopher – 1992 – Logistics and Supply Chain Management – logistika
ishlab chiqarishdan iste’molchigacha bo‘lgan jarayonlarni integratsiyalashgan
holda boshqaradi va raqobat ustunligini ta’minlaydi.
Paul Krugman – 1991 – Geography and Trade – transport xarajatlari hududiy
joylashuvga ta’sir qiladi, iqtisodiy markazlar shakllanishini belgilaydi.

10. ADABIYOTLAR SHARHI

A. Vahobov – 2012 / 2016 – Milliy iqtisodiyot – transport infratuzilmasi iqtisodiy
o‘sish va tashqi savdoni rivojlantiradi.
Sh. Shodmonov – 2005 – Iqtisodiyot nazariyasi – transport tizimi iqtisodiyotning
“qon tomirlari” bo‘lib, resurslar harakatini ta’minlaydi.
B. Xodiyev – 2010 – Milliy iqtisodiyot – logistika tizimi ishlab chiqarish va taqsimot
jarayonlarini optimallashtiradi.
Q. Abdurahmonov – 2011 – Mehnat iqtisodiyoti – transport infratuzilmasi hududiy
rivojlanish va bandlikni oshiradi.
World Bank – 2007–2023 – Logistics Performance Index (LPI)
Ushbu indeks orqali mamlakatlarning logistika tizimi samaradorligi oltita asosiy
ko‘rsatkich asosida baholanadi. Bular qatoriga bojxona jarayonlarining samaradorligi,
transport infratuzilmasining sifati, xalqaro yuk tashish xizmatlarining rivojlanish
darajasi, logistika xizmatlari sifati, yuklarni kuzatish va monitoring qilish tizimi hamda
yuk yetkazib berish tezligi kiradi.

11.

TАDQIQOT MЕTODOLOGIУАSI
Mazkur tadqiqotda transport tarmog‘i va logistika tuzilmasini takomillashtirishning nazariy hamda amaliy
jihatlarini chuqur o‘rganish maqsadida kompleks ilmiy yondashuv qo‘llanildi. Xususan, tizimli tahlil,
taqqoslash, iqtisodiy-statistik, dinamik qatorlar va regressiya tahlili usullaridan foydalanilib, transport-
logistika tizimining iqtisodiy rivojlanishga ta’siri baholandi. Tadqiqot jarayonida O‘zbekiston Respublikasi va
xalqaro tashkilotlar ma’lumotlari asosida 2019–2024-yillar kesimida statistik tahlillar amalga oshirildi.
Shuningdek, logistika samaradorligi indeksi (LPI) va boshqa xalqaro ko‘rsatkichlar asosida qiyosiy tahlil
o‘tkazildi. Ilmiy izlanishlarda induksiya va deduksiya usullari orqali umumiy xulosalar shakllantirildi hamda
iqtisodiy-matematik modellashtirish yordamida transport-logistika tizimini takomillashtirish bo‘yicha ilmiy
asoslangan takliflar ishlab chiqildi.

12.

Ma’lumotlarni to‘plash jarayoni
Mazkur tadqiqotda ma’lumotlarni to‘plash jarayoni tizimli va ko‘p manbali yondashuv
asosida amalga oshirildi. Asosiy ma’lumotlar O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika
qo‘mitasi, Transport vazirligi hamda boshqa rasmiy manbalarning ochiq statistik hisobotlari
asosida yig‘ildi. Shuningdek, Jahon banki kabi xalqaro tashkilotlarning transport va logistika
sohasiga oid ma’lumotlar bazalaridan foydalanildi. Tadqiqotda 2019–2024-yillar kesimidagi
yuk tashish hajmi, logistika xizmatlari ko‘rsatkichlari, tranzit oqimlari va transport
infratuzilmasi rivojlanishiga oid statistik ma’lumotlar jamlandi. Bundan tashqari, ilmiy
maqolalar, normativ-huquqiy hujjatlar va tahliliy hisobotlar asosida ikkilamchi ma’lumotlar
shakllantirildi hamda ularning ishonchliligi va dolzarbligi tanlab olish usuli orqali tekshirildi.

13.

TАHLIL VА NАTIJАLАR
Tadqiqot natijalari transport tarmog‘i va logistika tuzilmasining rivojlanish darajasi mamlakat iqtisodiy o‘sishiga
bevosita va sezilarli ta’sir ko‘rsatishini tasdiqladi. O‘tkazilgan iqtisodiy-statistik tahlillar shuni ko‘rsatdiki,
2019–2024-yillar davomida transport infratuzilmasining kengayishi va logistika xizmatlari sifatining
yaxshilanishi yuk tashish hajmining oshishiga, tranzit salohiyatining kuchayishiga hamda eksport-import
operatsiyalarining faollashuviga olib kelgan. Shu bilan birga, ayrim hududlarda infratuzilmaning yetarli darajada
rivojlanmaganligi va logistika tizimidagi tashkiliy kamchiliklar transport xarajatlarining yuqori darajada
saqlanib qolishiga sabab bo‘layotgani aniqlandi. Tahlillar natijasida logistika samaradorligini oshirishda raqamli
texnologiyalarni joriy etish, multimodal tashuvlarni rivojlantirish hamda xalqaro transport koridorlariga
integratsiyani kuchaytirish ustuvor yo‘nalishlar sifatida belgilandi. Natijada, transport-logistika tizimini
kompleks modernizatsiya qilish orqali iqtisodiy samaradorlikni oshirish va barqaror rivojlanishni ta’minlash
mumkinligi ilmiy jihatdan asoslab berildi.

14.

O‘zbekistonda transport-logistika infratuzilmasiga yo‘naltirilgan investitsiyalar dinamikasi
(2018–2024)
Yil
Investitsiya hajmi
O‘sish sur’ati (%)
YAIMdagi ulushi (%)
Yirik loyihalar soni
(trln so‘m)
2018
3.2
—
0.8
12
2019
4.5
140
0.9
15
2020
5.8
129
1.0
18
2021
7.4
127
1.2
21
2022
9.6
129
1.4
25
2023
11.8
123
1.5
29
2024
13.0
110
1.6
32

15.

Xalqaro logistika tizimining komponentlari

16.

Davlat-xususiy sheriklik asosida amalga oshirilgan transport loyihalari
Loyiha
Investitsiya hajmi ($
Investor
mln)
Toshkent–Andijon
Amalga oshirish
muddati
2000
Xalqaro konsorsium
2022–2026
180
Xususiy kompaniyalar
2023–2025
Navoiy logistika hubi
220
Xalqaro investorlar
2024–2026
Farg‘ona logistika
150
PPP loyihasi
2025
magistrali
Toshkent logistika
terminali
markazi

17. Transport-logistika jarayonlarini optimallashtirishning iqtisodiy samaradorligi

Optimallashtirish yo‘nalishi
Amalga oshiriladigan chora-
Xarajatlar kamayishi (%)
Samaradorlik natijasi
10–15
Transport vaqtining
tadbirlar
Transport marshrutlarini
Raqamli logistika tizimlari,
optimallashtirish
TMS
Multimodal transport tizimi
Temir yo‘l va avtomobil
qisqarishi
20–30
transporti integratsiyasi
Logistika markazlarini
Multimodal logistika hubi
kamayadi
15–20
rivojlantirish
Raqamli monitoring tizimlari
Yuk tashish xarajatlari
Yuklarni qayta ishlash
tezlashadi
GPS va IoT texnologiyalari
8–12
Transport samaradorligi
oshadi
Ombor boshqaruv tizimlari
WMS platformalari
12–18
Ombor infratuzilmasidan
samarali foydalanish

18. Transport-logistika infratuzilmasini rivojlantirishning iqtisodiy samaradorlik ko‘rsatkichlari

Ko‘rsatkich
Modernizatsiyadan oldin
Modernizatsiyadan keyin
O‘zgarish (%)
Transport xarajatlari ulushi
15%
11%
-4%
Yuk tashish vaqti
100%
80%
-20%
Tranzit yuk tashish hajmi
7 mln tonna
12 mln tonna
+71%
Logistika markazlari soni
8 ta
18 ta
+125%
Transport xizmatlari hajmi
18 trln so‘m
34 trln so‘m
+89%

19. Xulosa va takliflar

O‘tkazilgan
tadqiqotlar
natijasida
transport
tarmog‘i
va
logistika
tuzilmasini
takomillashtirish O‘zbekiston iqtisodiyotining barqaror rivojlanishida muhim strategik omil
ekanligi
ilmiy
jihatdan
asoslab
berildi.
Tahlillar
shuni
ko‘rsatdiki,
transport
infratuzilmasining rivojlanishi, logistika xizmatlari sifati va boshqaruv samaradorligi
oshgani sari yuk tashish hajmi kengayadi, tranzit salohiyati ortadi hamda tashqi savdo
operatsiyalari faollashadi. Shu bilan birga, mavjud muammolar – hududlararo
nomutanosiblik, logistika xarajatlarining yuqoriligi, raqamli texnologiyalarni joriy etish
darajasining pastligi va institutsional kamchiliklar tizim samaradorligini cheklab turibdi.
Mazkur holatlar transport-logistika tizimini kompleks modernizatsiya qilish zaruratini
ko‘rsatadi.

20. Tadqiqot natijalarida keltirilgan asosiy tavsiya va takliflar

Transport infratuzilmasini rivojlantirishda hududlararo muvozanatni ta’minlash maqsadida logistika markazlari va
transport tugunlarini strategik joylashtirish zarur.
Raqamli logistika platformalarini joriy etish orqali yuk tashish jarayonlarini avtomatlashtirish va real vaqt rejimida
monitoring tizimini yo‘lga qo‘yish lozim.
Multimodal tashuvlarni rivojlantirish va transport koridorlarini kengaytirish orqali mamlakatning tranzit salohiyatini
oshirish kerak.
Davlat-xususiy sheriklik asosida yirik transport-logistika loyihalarini moliyalashtirish mexanizmlarini kengaytirish zarur.
Logistika xizmatlari bozorida raqobat muhitini kuchaytirish va xalqaro standartlarni joriy etish orqali xizmatlar sifatini
oshirish lozim.
Transport-logistika tizimida ekologik barqarorlikni ta’minlash maqsadida “yashil logistika” tamoyillarini keng joriy etish
kerak.
Sohada malakali kadrlar tayyorlash va ilmiy-tadqiqot faoliyatini rivojlantirish orqali innovatsion rivojlanishni qo‘llabquvvatlash zarur.

21. E’TIBORINGIZ UCHUN RAXMAT!!!