11 - дәріс Өнер философиясы.pdf

1.

№11 дәріс
Өнер философиясы

2.

Жоспары:
1. ЭСТЕТИКА ФИЛОСОФИЯЛЫҚ БІЛІМ САЛАСЫ РЕТІНДЕ. Эстетикалық ойлардың
тарихы.
2. Негізгі эстетикалық категориялар: сұлулық-ұсқынсыздық, трагикалықкомедиялық, асқақ-төмен. Сұлулықтың құндылығы.
3. Философия және өнер. Адамның мінез-құлқы, іс-қимылы, жан-тебіреністерінің
себептерін ашудағы өнердің мүмкіндіктері .
4. Өнерді зерттеудің заманауи философиялық тәсілдері мен негізгі категориялары.
5. Қ.Нұрланова: Адам – Әлем біртұтас концепциясы.
6. Ұлттық аспаптар – көшпенділердің рухани Мәдениетінің көрінісі ретінде.

3.

МАЗМҰНЫ:
1. ЭСТЕТИКА ФИЛОСОФИЯЛЫҚ БІЛІМ САЛАСЫ РЕТІНДЕ. ЭСТЕТИКАЛЫҚ ОЙЛАРДЫҢ ТАРИХЫ.
1.1. Антикалық эстетикалық ойлардың тарихы
1.2. Сократ өнер философиясы
1.3. Аристотельдің өнер философиясы
1.4. Христиандық ортағасырлықтың көркем-эстетикалық әлемі
1.5. Аврелий Августиннің әдемілік туралы тұжырымдамасы
1.6. Августиннің өнер философиясы
1.7. Араб-мұсылмандық эстетика
1.8. әл-Фарабидің өнер философиясы
1.9. XVII-XVIII ғасырлардағы Жаңа заман эстетикасы және көркемдік практикасы
2. Негізгі эстетикалық категорияларЫ. Сұлулықтың құндылығы.
2.1. Эстетиканың негізгі категорияларының бірі — сұлулық.
3. Философия және өнер
3.1. Адамның мінез-құлқы, іс-қимылы, жан тебіреністерінің себептерін ашудағы өнер мүмкіндіктері
4. Қазіргі өнер философиясының негізгі категориялары
4.1. Өнерді зерттеудің заманауи философиялық тәсілдері
5. қ.нұрланова адам әлем біртұтас концепциясы
6. Ұлттық аспаптар – көшпенділердің рухани Мәдениетінің көрінісі ретінде

4.

ЭСТЕТИКА ФИЛОСОФИЯЛЫҚ БІЛІМ САЛАСЫ РЕТІНДЕ.
ЭСТЕТИКАЛЫҚ ОЙЛАРДЫҢ ТАРИХЫ.
Эстетика – адамның дүниені эстетикалық
тұрғыдан ұғынып-түсіну заңдылықтары туралы,
әсемдік заңдарын арқау еткен
шығармашылықтың мәнісі мен формалары
туралы ғылым. Эстетика ең алғаш ғылым
ретінде Мысырда, Вавилонда, Үндістанда және
Қытайда дүниеге келіп, ежелгі Грекия мен
Римде кеңінен дамыған.

5.

Антикалық эстетикалық ойлардың тарихы
Антика дәуірінде өнер мимезис (еліктеу)
деп түсіндіріледі. Мүсін және сурет салу,
қолданбалы өнерде ерлік көрсеткен
жауынгер бейнеленген. Оның дене сұлулығы
оның рухани байлығымен, әдептілігінің
тазалығымен толықтырылады. Грек
суретшілері адам денесінің құрылымын
Платон
Сократ
Аристотель

6.

Сократ өнер философиясы
Сократтың пікірінше, «өнер құбылыстарды жәй
көшіру емес, ол дүниені еліктеу арқылы бейнелеу.
Суретші дүниені зерттеп, көптеген жалқы заттардың
белгілерін таңдап, жинақтап, жалпылайды. Осындай
әрекет арқылы өзгертілген табиғат идеалға дейін
көтеріледі. Сократ өнерде адамның рухани
қасиеттерін, яғни түрі-түсі де, пропорциясы да
болмайтын жанның қалпысын бейнелеу мүмкін бе?

7.

Аристотельдің өнер философиясы
Аристотель: «Әдеміліктің негізгі
белгілері –кеңістіктегі тәртіп, ұйқастық
және анықтылық» (Аристотель
«Метафизика») Өнер, Аристотельдің
пікірінше, дүниені «мимесис», яғни
еліктеу арқылы бейнелейді Аристотель
өнердің өнеге-тәрбиелік маңызын
«катарсистен» (адам жанын күйзеліске

8.

Христиандық ортағасырлықтың көркемэстетикалық әлемі
Ортағасырлық өнер Құдайдан берілген нұрлану
ретінде түсіндірілген және діни сипатта болған.
Аврелий Августин
Сәулет өнерінде екі негізгі стиль қалыптасты:
романдық (X-XII ғғ.) және готикалық (XII-XVI ғғ.
Романдық стильдің ерекшелігі-оның аласа, тапал,
салмақты сипатында. Үйлердің негізгі типтері
серілердің қамалы, шіркеу болған.
Готика стилі құдайға табынушылықты білдіріп,
жоғарғы құдіретті күшке, мәңгілікке бағытталған.
Сондықтан готика стиліндегі негізгі ғимарат көпшілік жиналатын шіркеу, яғни «собор» Иоанн Дамаскидің болған. Собор – қаланың қоғамдық өмірінің
өнер философиясы орталығы болатын. Ол Христос патшаның
жоғарғы билігінің көрінісі ретінде танылған.

9.

Аврелий Августиннің әдемілік туралы
тұжырымдамасы
Августин Құдайды абсолютті әдемілік ретінде
түсінеді. Құдай дүниені сұлулық пен парасат- тылық
тәртіп заңдары бойынша жаратқан. «Әсемдік және
соған сәйкестік» атты еңбегінде Августин адам
жанының әсемдігі ізгілікте көрініс береді және
игілікпен
ажыратылмас
байланысты
дейді.
Августин,
Аристотельдің
іліміне
негізделіп,
әсемдіктің негізгі белгілерін - форма, тәртіп,
ұйқастық пен бірліктен - көреді. Августиннің ілімі
бойынша, қабылдаудың негізгі жолдары - құлақпен

10.

Августиннің өнер философиясы
Августин
аспандағы
Жоғарғы
суреткер
Құдайдың
шығармашылығы
мен
жер
бетіндегі
суреткер
Шығармашылығының ұқсастығын көрсетеді. Христиандық өнер,
бір жағынан, Құдайдың даңқын, атын шығарады, екінші
жағынан, адамды Құдай берген қағидаларға сүйіспеншілікке,
ізгілікке, әділдікке, қайырымдылыққа шақырудың тиімді ретінде
қызмет атқаруы керек. Августиннің пікірінше, адамның ақылойы өнерді шығару жолына сөзден бастап құлақпен естуге,
естуден көзбен көруге грамматикадан
диалектика мен

11.

Араб-мұсылмандық эстетика
Джалаладдин
Румидің
ибн-Араби
ибн-Рушд
аль-Фараби
Омар Хаям
VII ғ. пайда болған ислам сурет пен
мүсін өнерінде адамдар мен Аллаh кейіпін
бейнелеуге тыйым салды Оның екі негізгі
себебі:
табынушылықты
тудыратын
пұттарды
(идолдарды)
жасауға
жол
бермеу;
«Жаратушыға ұқсатуды» айыптау.
Бұл тыйым салу Мухаммед-пайғамбардың
хадистерінде айтылған.
Бұл тыйым салу нәтижесінде сәулет өнері,
каллиграфия,
мозаика,
миниатюра,
өрнектер салынған керамика, көркем
шыны кілем тоқу өнері гүлденіп шықты

12.

әл-Фарабидің өнер философиясы
Әл-Фараби әдеміліктің көзін шын дүниеден, табиғаттан,
адамнан көрген. Ол «еліктеу» мен «үйлесімділік» деген
ұғымдарды талдайды, әсіресе, «Музыка туралы үлкен кітап-та»
музыкалық үйлесімділікке көп көңіл бөледі. Бұл кітаптың негізгі
идеясы - музыканы қабылдауда сезімнің және эмоциялық
қабылдаудың рөлін көрсету. Адамның дауысы барлық
музыкалық аспаптар үшін үлгі ретінде қарастырылады.
Әуеннің үйлесімділігі дыбыстардың үндестігіне байланысты.
Осыған қарап, жетілген жетілмеген әуендерді ажыратады. Абу
Насыр әл- Фараби өзі «кипчаги» деп атаған музыкалық
аспапты жасап шығарған.

13.

XVII-XVIII ғасырлардағы Жаңа заман
эстетикасы және көркемдік практикасы
XVII-XVIII ғғ. Европа өнерінде негізгі бағыттар қалыптасты:
сәулет өнерінде «классицизм», «барокко», сурет салу өнерінде
(портрет, пейзаж, натюрморт, тұрмыстық жанр, жануарлардың
бейнелері) және көркем әдебиетте (Шекспир, Сервантес)
реализм басым.
XVII-XVIII
ғғ.
классицизм
бағыты
Р.
Декарттың
рационализміне арқа суйенген. Үлгі-Рим болған. Классицизм
өнерінің ерекшеліктері: анықтылық, тәртіп, симметрия,
бейненің қисындығы, уақыттан тыс және мәңгі сұлулықтың
идеалы.
Жетекші өнер ретінде театр, көркем әдебиет, музыка
танылады, олар сурет салу өнерінен гөрі өз басымдылығын
көрсете бастайды.
Д.Локк
Р. Декарт
Вольтер
Д. Дидро
Ж. Руссо

14.

Негізгі эстетикалық категориялар.
Сұлулықтың құндылығы.
Негізгі эстетикалық категориялар – сұлулық пен
сұрықсыздық, асқақтық пен пасықтық, трагед. және комед.
болса, олар қоғамдық байланыста, адам өмірінің әрбір
саласында – өндірістік-еңбек пен қоғамдық саяси қызметте,
табиғатқа көзқараста, мәдениет, тұрмыста, т.б. жағдайларда
дүниені эстет. тұрғыдан ұғынып түсінудің көрінісі ретінде
байқалады.
Эстетикалық тұрғыдан ұғынып-түсінудің субъективті жағы
– ішкі сезімдерді, талғамдарды, бағалауды, күйзелісті,
идеяларды, мұраттарды Эстетиканы объективті өмірлік
процестер мен қатынастарды көрсете бейнелеудің өзіндік
формасы ретінде қарастырады

15.

Эстетиканың негізгі категорияларының бірі —
сұлулық.
қырларын бірдей қамтиды. Ал әсемдік құбылыстардың сыртқы
көзге түсетін және пішіндік ерекшеліктерін эстетикалық
тұрғыдан қабылдауға жатады. Сұлулықтың, ең алдымен, тепетеңдік, тұтастық, үйлесімділік, ырғақтылық сынды, табиғи
өлшемдерін эстетикалык түйсінуде адамның сезім мүшелерімен

16.

"Жылтырағанның бәрі әдемі емес" демекші, керісінше,
сыртқы сұрықсыздық пен сиықсыздық тасасынан жоғары жан
сұлулығын кездестіру әбден мүмкін. Ізгілік пен жылылықтан
алыс сұлулық кейпіне ежелгі қазақ аңыздарындағы Пері қызы,
грек мифологиясындағы Нарцисс бейнелері жатады. Сыртқы
сұлулықты рухани сұлулықтан алшақтатып жіберуге мүлдем
болмайды. Өмір мен өнерді рухани қуаныш пен ләззатқа

17.

Философия және өнер
философияда өнер көркем образдар жүйесі арқылы адамның дүниетанымын, ішкі сезімін, жан
дүниесіндегі құбылыстарды бейнелейтін қоғамдық сана мен адам танымының формасы. Өнер
өмірде болған оқиғаларды қаз-қалпында алмай, өзгертіп, түрлендіріп, көркем образдарды
типтендіру арқылы сомдайтын эстетикалық құбылыс. Оны қоғамдық сананың өзге формаларынан
даралайтын белгісі де адамның шындыққа деген эстетикалық қатынасы болып табылады. Өнердің
мақсаты –дүниені, адам өмірін, қоршаған ортаны көркемдік-эстетикалық тұрғыдан игеру. Көркем
шығарманың бел ортасында нақты бір тарихи жағдайда алынған жеке адам тағдыры,
адамдардың қоғамдық қатынастары мен қызметтері тұрады. Олар суреткер қиялы арқылы
өңделіп, көркем образдар түрінде беріледі. Шығарманың суреттеу тәсілі, құрылымдық келбеті,
көркем бейне жасаудың материалдық арқауы өнер түрлерінің ерекшеліктерін айқындайды.
Осыған сай өнердің: көркем әдебиет, музыка, мүсін, кескіндеме, театр, кино, би, сәулет өнері, т.б.

18.

Өнердің қызметін, қоғамдық сананың, адам танымының айрықша формасы ретіндегі, ерекшелігін
айқындайтын белгілі бір анықтама беру немесе оның адам өміріндегі маңызы мен мәнін анықтау
жайлы тартыстар бүкіл мәдениет тарихында тоқталған жоқ.. Өмір жайлы: «табиғатқа еліктеу»,
«Құдайды тану»,
«шындықты бейнелеу», « сезім тілі», т.б. анықтамалар берілді. Көптеген
теорияшылар өнердің күрделілігі мен саңқырлылығына сай оның мән-маңызың тек танымдық немесе
идеалдық, яки эстетикалық деп біржақты қарастырушылар да болды. Осындай көзқарастарға
қанағаттанбай өнертанушылар Өнердің бойында таным да, шындықты көре білу де, жасампаздық та,
көркем бейне де, рәміз сияқты көптеген мәселелер келісті үйлесімде, тығыз қарым-қатынаста деген
тоқтамтамға келді.
Өнер жеке тұлғаның жан-жақты дамып жетілуіне, оны эмоционалды күйіне интеллектуалды өсуіне
ықпал етіп, адамзаттың қордаланған сан ғасырлық мәдини тәжірибесін, даналығынан сусындауға

19.

Адамның мінез-құлқы, іс-қимылы, жан
тебіреністерінің себептерін ашудағы өнер
мүмкіндіктері
Күнделікті өмірде адам өнер қоршауында болады. Адам өмірін өнерсіз елестету қиын. Алғашқы
қауым өкілдері жартастарда сурет салуды, еңбек құралдарын жасауды, дыбыстарды шығаруды
үйренген кезде, өнер адамзаттың өмірінен орын тепкен. Үздік өнер тұлғаларының шығармалары
баға жетпес мұра боп қалды: Бах, Моцарт, Бетховен және т.б. Кез келген өнер түрінде кескіндеме,
әдебиет, музыка, театрдасезім салынған. Авторлар өз сезімдерін, ойларын қосады. Жылдар бойы
мәдениет, онымен бірге өнер өзгерді.
Өнер адамдарға өзін ашуға, өзін жүзеге асыруға, өзінің ішкі әлеміне кетуге көмектеседі, өз ойлары
мен арман-армандары әлеміне енуге жетелейді. Ол адамның бар шындықтан алшақтап, қарамақарсы әлемге енуіне көмектеседі. Сондықтан өнердің рөлі адам өмірінде баға жетпес.
Адамның міндеті – өнерді сақтау. Иә, кейінірек жаңа нәрсе жасауға болады. Біз бар нәрсені
бағалауымыз керек. Егер бұл болмаса, егер адамдар өнерді бағалай алмаса, әлем өлімге ұшырайды.
Өнер арқылы тұлғалар қазіргі әлемнің ең өзекті мәселелерін қоғамға жеткізеді. Мүсіншілер,
суретшілер жазушылар XXI ғасырдың адамдарын көрсетіп олардың шығармаларынан әркім өзін

20.

қоршаған ортаға және жалпы әлемге мүлдем басқаша қарауға мәжбүр етеді. Өнер
өзінің барлық көріністерінде адамды ең алдымен рухани дамытуға қабілетті,
мәселелер мен көптеген нәрселерге жаңаша қарауға және оларды басқаша
қабылдауға көмектеседі. Кез келген өнер түріне тікелей қатысы бар адамдар неғұрлым
білімді, эстетикалық дамыған болады. Біздің әлемдегі өнердің маңызды мәні – бұл,
әрине, адамда мәдениетті тәрбиелеу, сондай-ақ өзін-өзі көрсету мүмкіндігі.
Өнер барлық уақытта адамды өзгертті. Осы арқылы адамдар әлем туралы өз
білімдерін, жаңа идеялар мен ойларды басқаларға берді. Тіпті, бүгінгі күнде де, сапалы
жаңа ойлап табуға болады, өйткені бәрі маған дейін біреу құрған, өнер әлі күнге дейін
бір почтальон функциясын атқарады. Сондай-ақ, күнделікті үрейде біз өзекті
мәселелерді шешуге алаңдаушылық танытамыз, бұл біз өмір сүріп жатқан әлемді
көруге ұмытпаймыз. Өнер адамды әдеттен көтере алады, өмір, бұл, шын мәнінде,
керемет нәрсе екенін еске салып, сәтті бағалай алады. Сонымен қатар, адам қандай да
бір өнер саласында бос болмаған кезде, бұл онда шығармашылық бастама мен
ойлауды дамытады, әлемді сәл басқа көздермен қарауға көмектеседі және, мүмкін,

21.

Қазіргі өнер философиясының негізгі
категориялары:
әлемді эстетикалық сезіну;
еліктеу және елігу; сұлулық;
көркем бейне, көркем стиль, көркем талғам;
символ мен симулякр.

22.

Өнерді зерттеудің заманауи
философиялық тәсілдері:
Мәдени-өркениеттік позитивті тәсіл (Н.Данилевский, О.Шпенглер
және А.Тойнби)
Қоғамның негізі мәдениет – әлеуметтік (мақсат, құндылықтар,
мотивтер) болмыстың ішкі, рухани жағы.
Мәдениет адамның ішкі қажеттіліктері мен мүдделеріне
бағытталған. Мәдени және өркениеттік қайшылықтар қоғамдағы
негізгі өзгерістерді – оларға жетудің мақсаттары мен құралдарын
анықтайды.

23.

қ.нұрланова адам әлем біртұтас концепциясы
ғылыми негіздеп, мағыналы түрде ашқан бірінші еңбек болып табылады.«коммуникация» жан-жақты
ұлттық идея ретінде. Барлық уақытта адамдар алаңдаушылық білдірді. Бұл оның әлеммен байланысының
деңгейі мен кеңдігіне байланысты, көрінетін және көрінбейтіндер, олар бойынша өмір сүру ұзақтығы, өмір
сүру сапасы ,болмыстың мағыналы және өмірлік мазмұны және әлеммен байланыстың органикалық
қажеттілігін түсіну Өмірдің толық сезімі үшін ғалам. Салауаттылық – физикалық күй ретінде ғана емес,
сонымен қатар эмоционалды-интеллектуалдық, рухани және психологиялық жайлылық қалай болуы керек
толыққанды, содан кейін көздер жарқырайды, жүздер күлкіге бөленеді, бүкіл өмір тыныш нұрға толы,
бәріменоның күрделілігі. Көп жағдайда, егер толық болмаса да, ол қаншалықты дұрыс дамығанына
байланыстыадамның өзіне, басқа адамға, қоғамға, табиғатқа, ғаламға деген көзқарасы. Байланыс – қалай
барлығының негізінде жатқан жалпы Әлеммен қарым-қатынастың ерекше рухани-әмбебап формасы
Қазақтың дәстүрлі мәдениеті өзінің барлық түрлерінде жан-жақты ұлттық идея. Қазақтар болмыстың мәні
деп түсінген Адаммен қарым-қатынас, шөп, су әлемімен,Ғаламға сәби кезінен бері берілген ол адамның
бүкіл өмірін руханиландырады. Ол да терең бердіөмірдің барлық көріністеріне ризашылық пен құрметпен

24.

Ұлттық аспаптар – көшпенділердің рухани
Мәдениетінің көрінісі ретінде
Домбра және қобыз қазақтардың
неғұрлым кең тараған музыкалық аспаптары.
Домбыра тартудың ерекшелігі соло (бір адам
орындайды). Орындаушылар: күйші, жыршы,
сал, серi. Қазақ халқының жадысында
сақталған есімдер – Кең-Бұга, Асан-Кайғы,
Қарт- Ноғай, Байжігіт, Бежен Тәттімбет,
Қазанғап, Сейтек, Дина Нурпеисова және т.б.

25.

Күй - қазақ өнерінің феномені
«Казақ күйі домбырада орындалатын музыкалдық пьеса. Күй
классикалық шығармалар Мен импровизацияны орындау
арқылы халықты оның тарихи түп-тамырларымен және
Дәстүрмен байланыстырады. Күй отбасының немесе қауымның
той-жиындарында орындалады. Күйді орындаумен қатар
аңыздар баяндалады. Домбырада орындалған күй өнері қазақ
халқының әлеуметтік ынты- мақтастығын нығайтуда маңызды

26.

НАЗАРЛАРЫҢЫЗҒА РАХМЕТ!