Л6 Мемлекеттілік құндылықтар мен қағидалар

1.

6-ТАҚЫРЫП
Мемлекеттілік:
құндылықтар мен қағидалар
Мемлекеттік биліктің сипаты мен шектерін қандай құндылықтар мен
қағидалар айқындайды?
Негізгі идея. Демократиялық, құқықтық, әлеуметтік және зайырлы сипат - мемлекетті жай
сипаттайтын атаулар емес. Олар биліктің қайдан шығатынын, қалай жүзеге асырылатынын, не
істеуге міндетті екенін және қай жерде тоқтауға тиіс екенін белгілейтін конституциялық өлшемдер.

2.

Лекцияның мақсаты және оқу нәтижелері
Лекцияның мақсаты - мемлекеттіліктің құндылықтық негіздерін мемлекеттік билікті
ұйымдастыру мен шектеудің нақты құқықтық тетіктерімен байланыстыра талдау.
• демократия мен халық билігінің мазмұнын, тікелей және өкілді нысандарын ажырату;
• құқықтық мемлекетті заңның жай болуы емес, биліктің құқықпен байланыстылығы
ретінде түсіндіру;
• әлеуметтік мемлекеттің міндеттемелері мен олардың экономикалық мүмкіндіктерге
тәуелді шектерін бағалау;
• зайырлылықты дінге қарсы ұстанымнан ажыратып, ар-ождан бостандығымен
байланыстыру;
• Қазақстан мемлекеттілігінің конституциялық қағидаттарының эволюциясын кезеңдер
бойынша түсіндіру;
• нормативтік қағидат, іске асыру механизмі және нақты нәтиже арасындағы алшақтықты
аудиттеу.

3.

Тірек ұғымдар
Ұғым
Қысқаша мазмұны
Құндылық
Мемлекет пен құқық ұмтылатын түпкі қоғамдық игілік: адам қадірқасиеті, еркіндік, теңдік, әділеттілік, бейбітшілік.
Қағидат
Құндылықты билік қызметінің міндетті бағытына айналдыратын
бастапқы нормативтік талап.
Механизм
Қағидатты іске асыратын институт, рәсім, өкілеттік, кепілдік немесе
жауапкершілік құралы.
Индикатор
Қағидаттың іс жүзінде орындалуын байқауға мүмкіндік беретін өлшем
немесе дерек.
Мемлекеттілік
Мемлекеттің тарихи қалыптасқан ұйымы, билік институттары, құқықтық
тәртібі және оларды біріктіретін құндылықтар жүйесі.
Талдау формуласы. Құндылық → конституциялық қағидат → құқықтық норма → институт пен
рәсім → нақты практика → қоғамдық бағалау.

4.

5.

1. Демократия және халық билігі
Демократия - халықты мемлекеттік биліктің қайнар көзі деп
танитын және оның мемлекетті басқаруға қатысуын қамтамасыз
ететін саяси-құқықтық қағида.
Демократиялық мемлекеттің мәні көпшілік дауыспен ғана
өлшенбейді: көпшіліктің еркі азшылықтың құқықтарын, адамның
қадір-қасиетін және конституциялық шектерді жоя алмайды.

6.

1.1. Халық билігінің нысандары
Нысан
Мазмұны
Негізгі тетіктер
Тікелей
демократия
Азаматтар мәселе бойынша
шешімге тікелей қатысады.
Референдум, сайлау, жергілікті
жиналыстар, петиция, қоғамдық
талқылау.
Өкілді
демократия
Халық сайланған өкілдер
арқылы билік жүргізуге
қатысады.
Парламент, мәслихаттар, сайланбалы
лауазымдар, депутаттық есептілік.
Қатысушы
демократия
Шешім қабылдау аралығында
Қоғамдық кеңестер, ашық бюджет,
тұрақты қоғамдық ықпал
консультациялар, қоғамдық бақылау.
жасалады.

7.

1.2. Демократиялық биліктің өлшемдері
• еркін және әділ саяси бәсеке;
• мерзімді сайлау және биліктің жаңарып отыру мүмкіндігі;
• пікір алуандығы, сөз және бірлесу бостандығы;
• мемлекеттік органдардың ашықтығы мен есептілігі;
• сот арқылы қорғану және азшылық құқықтарының кепілдігі;
• азаматтардың шешімге мағыналы ықпал ету мүмкіндігі.

8.

9.

2. Құқықтық мемлекет
Құқықтық мемлекет - мемлекеттік биліктің өзі құқықпен шектелетін, адам құқықтары
жоғары құндылық ретінде танылатын және билік әрекетіне тәуелсіз бақылау жасалатын мемлекет.
Мұнда заң биліктің құралы ғана емес, биліктің де өлшемі. Сондықтан кез келген қабылданған акт
құқықтық мемлекетті автоматты түрде білдірмейді: заңның мазмұны Конституцияға, адам
құқықтарына және әділетті рәсімге сәйкес болуы қажет.
2.1. Негізгі талаптар
• Конституцияның үстемдігі және құқықтық нормалардың иерархиясы;
• заңдылық және құқықтық айқындық;
• адам құқықтары мен бостандықтарының тікелей қорғалуы;
• билікті бөлу, тежемелік әрі тепе-теңдік жүйесі;
• сот тәуелсіздігі және тиімді құқықтық қорғау;
• мемлекет пен адамның өзара жауапкершілігі;
• мемлекеттік органның тек заңда берілген құзырет шегінде әрекет етуі.

10.

2.2. Заңдылық пен құқық үстемдігінің айырмасы
Заңдылық
Құқық үстемдігі
Қолданыстағы нормаларды сақтау
талабына назар аударады.
Норманың өзінің Конституцияға,
құқықтарға және әділеттілікке сәйкестігін
де бағалайды.
«Рәсім әділ ме, шешім негізді ме, құқық
«Рәсім сақталды ма?» деген сұрақ қояды. тиімді қорғалды ма?» деген сұрақтар
қояды.
Мемлекеттік тәртіптің тұрақтылығын
қамтамасыз етеді.
Тәртіппен қатар биліктің еркіндігін
шектеп, адамның автономиясын
қорғайды.
Шек. Жария мүдде құқықты шектеуге себеп бола алады, бірақ шектеу заңмен белгіленуі,
заңды мақсат көздеуі, қажетті және шамалас болуы, құқықтың мәнін жоймауы тиіс.

11.

3. Әлеуметтік мемлекет
Әлеуметтік мемлекет адамның лайықты өмір сүруі үшін ең төменгі әлеуметтік
жағдайларды қамтамасыз етуге, әлеуметтік тәуекелдерді азайтуға және мүмкіндіктер теңдігін
қолдауға міндеттенеді. Бұл мемлекет барлық игілікті өзі өндіреді деген сөз емес; ол құқықтық
кепілдіктерді, қаржыландыруды, стандарттарды және бақылауды ұйымдастырады, ал қызметті
мемлекеттік, жеке және қоғамдық субъектілер бірлесе көрсете алады.
3.1. Әлеуметтік міндеттемелердің бағыттары
• ең төменгі әлеуметтік стандарттар және табысты қолдау;
• денсаулық сақтау мен білімге қолжетімділік;
• еңбек құқықтары және қауіпсіз еңбек жағдайы;
• зейнетақы және әлеуметтік сақтандыру;
• мүгедектігі бар адамдарды, балаларды, қарттарды және осал топтарды қолдау;
• тұрғын үй, жұмыспен қамту және әлеуметтік қызметтер саясаты.

12.

3.2. Міндеттемелердің шектері
Әлеуметтік құқықтар ресурстарға байланысты болғанымен, бұл оларды жай саяси уәдеге
айналдырмайды. Мемлекет кемсітпеуге, ең төменгі өзекті деңгейге, қолжетімді рәсімге
және ресурстарды негізді бөлуге міндетті. Қаржы тапшылығы шешімнің себебі болуы
мүмкін, бірақ ашық негіздеменің орнына жүрмейді.
Бағалау өлшемі
Сұрақ
Қолжетімділік
Қызметке аумақтық, қаржылық және ақпараттық кедергі бар ма?
Сапа
Қызмет белгіленген стандартқа және адамның нақты қажетіне сай ма?
Теңдік
Осал топтарға жанама түрде ауыр салмақ түсіп тұрған жоқ па?
Тұрақтылық
Міндеттеме бюджет пен институттар арқылы ұзақ мерзімге қамтамасыз
етілген бе?
Есептілік
Бас тарту немесе сапасыз қызмет үшін шағымдану жолы бар ма?

13.

4. Зайырлы мемлекет және ар-ождан бостандығы
Зайырлық - мемлекеттің қандай да бір дінді міндетті немесе мемлекеттік
идеология ретінде бекітпеуі, діни бірлестіктерден институционалдық дербестігі және
әр адамның сену, сенбеу, нанымын өзгерту еркіндігін тең қорғауы. Зайырлы мемлекет
дінді қоғамдық өмірден жоюға ұмтылмайды; ол сенім мәселесінде бейтарап құқықтық
кеңістік орнатады.
4.1. Зайырлықтың негізгі элементтері
• мемлекеттік және діни институттардың ұйымдық бөлінуі;
• барлық конфессиялар мен сенбейтін адамдардың құқықтық теңдігі;
• мемлекеттік шешімнің жалпыға ортақ, құқықтық негіздемеге сүйенуі;
• ар-ождан, діни сенім және оны білдіру бостандығы;
• дінді мәжбүрлеуден, ал мемлекетті діни үстемдіктен қорғау;
• қоғамдық қауіпсіздік пен өзге адамдардың құқықтарын сақтау.

14.

4.2. Бейтараптық және шектеу
Мемлекеттік бейтараптық - немқұрайлылық емес. Мемлекет діни
өшпенділікке, мәжбүрлеуге немесе құқық бұзуға әрекет етеді, бірақ белгілі бір
дүниетанымды артықшылыққа айналдырмауы тиіс. Ар-ождан бостандығын
шектеу жалпы құқықтарды шектеудің өлшемдеріне бағынады: заңдылық,
заңды мақсат, қажеттілік, шамаластық және кемсітпеу.
Кейс өлшемі. Шешім нақты қауіпке жауап бере ме, әлде тек көпшілікке
ұнамайтын сенімге немесе сыртқы белгіге негізделе ме?

15.

16.

5. Қазақстан мемлекеттілігінің конституциялық қағидаларының
эволюциясы
Қазақстандағы конституциялық эволюция мемлекеттің тәуелсіздігін
бекітуден бастап, билікті ұйымдастыру, адам құқықтарын қорғау және қоғамдық
қатысуды кеңейту тетіктерін кезең-кезеңімен жаңартуға бағытталды.
Эволюцияны тек құжаттардың ауысуы емес, қағидалардың мазмұны мен оларды
қамтамасыз ететін институттардың өзгеруі ретінде қарастырған дұрыс.

17.

Кезең
Нормативтік мәні
Қағидаттық нәтиже
1990 ж. Мемлекеттік
егемендік туралы
декларация
Республиканың егемендігі мен дербес мемлекеттік
билігінің негіздері бекітілді.
Егемендік пен конституциялық дербестік
идеясы күшейді.
1991 ж. Мемлекеттік
тәуелсіздік туралы
Конституциялық заң
Қазақстан тәуелсіз, демократиялық және құқықтық
мемлекет ретінде жарияланды.
Тәуелсіз мемлекеттіліктің құқықтық іргетасы
қаланды.
1993 ж. Конституция
Халық егемендігі, құқықтар басымдығы, демократиялық
және зиялы мемлекеттілік бекітілді.
Кеңестік жүйеден ұлттық конституциялық
модельге өту рәсімделді.
1995 ж. Конституция
Қазақстан демократиялық, зайырлы, құқықтық және
әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырылды; адам және
оның құқықтары ең қымбат қазына деп танылды.
Төрт негізгі сипат біртұтас конституциялық
формулаға біріктірілді.
2022 ж. конституциялық
реформа
Билік тармақтарының арақатынасы, Конституциялық Сот,
құқық қорғау және саяси қатысу тетіктері жаңартылды.
Тежемелік жүйе мен конституциялық
бақылаудың қолжетімділігі кеңейді.
2026 ж. жаңа
Конституция және өтпелі
іске асыру
15 наурыздағы республикалық референдумнан кейін
конституциялық құрылым мен бірқатар институттарды
жаңарту кезеңі басталды.
Қағидаттардың сабақтастығы жаңа
институционалдық модельмен
ұштастырылды; өтпелі нормаларды бөлек
талдау қажет.

18.

6. Мемлекеттілік қағидаттарының аудиті
Аудиттің мақсаты - мемлекетті «демократиялық», «құқықтық», «әлеуметтік» немесе «зайырлы» деп
атау емес, нақты шешімнің осы қағидаттарға сәйкестігін дәлелдермен тексеру.
Қадам
Негізгі әрекет
Нәтиже
1. Қағидатты
анықтау
Қандай конституциялық құндылық қозғалып тұрғанын
көрсету.
Нормативтік өлшем
2. Міндетті
нақтылау
Мемлекет не істеуге немесе неден тартынуға тиіс екенін
жазу.
Позитивтік/негативтік
міндет
3. Механизмді
табу
Орган, рәсім, қаржы, бақылау және шағым жолын
белгілеу.
Іске асыру картасы
4. Дәлел жинау
Қолжетімділік, мерзім, сапа, теңдік және нәтиже
көрсеткіштерін қарау.
Факт базасы
5. Алшақтықты
бағалау
Норма мен практика арасындағы айырманы түсіндіру.
Проблема диагнозы
6. Ұсыныс беру
Құқықты азырақ шектейтін және мақсатқа тиімді жететін
Негізделген қорытынды
баламаны ұсыну.

19.

7. Мемлекеттік билік пен жария мүдде шектері
Жария мүдде - қоғам үшін маңызды ортақ игілік. Бірақ ол кез келген араласуды
ақтайтын бос ұғым болмауы тиіс. Құқықты шектейтін мемлекеттік шешім төмендегі
тест арқылы бағаланады:
1. Заңдылық: шектеудің анық және қолжетімді құқықтық негізі бар ма?
2. Заңды мақсат: қауіпсіздік, денсаулық, өзге адамдардың құқықтары сияқты танылған
мақсат көзделе ме?
3. Жарамдылық: таңдалған шара мақсатқа жетуге қабілетті ме?
4. Қажеттілік: құқықты азырақ шектейтін тиімді балама бар ма?
5. Шамаластық: қоғамдық пайда жеке адамға түсетін ауыртпалықтан басым ба?
6. Кепілдіктер: мерзім, қайта қарау, шағым және тәуелсіз бақылау қарастырылған ба?

20.

Қорытынды
• Демократия биліктің қайнар көзін және азаматтардың қатысуын айқындайды.
• Құқықтық мемлекет билікті құқықпен байланыстырып, адамды биліктің объектісі емес, құқық
иесі ретінде қорғайды.
• Әлеуметтік мемлекет еркіндіктің нақты пайдаланылуына қажетті ең төменгі әлеуметтік
жағдайларды қамтамасыз етеді.
• Зайырлы мемлекет сенімдердің теңдігін және мемлекеттің дүниетанымдық бейтараптығын
сақтайды.
• Бұл қағидалар бірін-бірі толықтырады: демократиялық шешім құқықтық шектен шықпауы,
әлеуметтік саясат теңдік пен жауапкершілікке сүйенуі, зайырлылық ар-ождан бостандығын
қорғауы тиіс.
• Қағиданың өміршеңдігі оның мәтінде жазылуымен емес, институт, рәсім, ресурс, бақылау және
нәтиже арқылы дәлелденеді.
Бақылау сұрағы. Егер қағидаттың іске асу механизмі мен өлшенетін нәтижесі көрсетілмесе, оны
мемлекеттің нақты сипаты деп айтуға бола ма?

21.

Практикалық тапсырмалар
8.1. Қағида аудиті
Университетке жақын ауданда бейбіт жиналыстар өткізуге алты ай бойы толық
тыйым салынды. Себеп ретінде «қоғамдық қолайлылық» көрсетілген.
Тапсырма: демократия және құқықтық мемлекет қағидалары бойынша
шешімді алты сатылы тестпен бағалаңыз.
8.2. Нормативтік қағида пен механизмді салыстыру
«Әлеуметтік мемлекет» қағидасын денсаулық сақтау саласына қолданыңыз:
конституциялық идеяны, мемлекеттік міндетті, іске асыру механизмін, екі
индикаторды және ықтимал тәуекелді жазыңыз.

22.

8.3. Қысқа тасымалдау тренажері
Бастапқы жағдай: діни сенімін білдіретін сыртқы белгіге барлық мемлекеттік
мекемеде бірдей тыйым енгізілді.
Жаңа жағдай: қауіпсіздік талаптары тек жеке басын сәйкестендіру сәтінде
қолданылады.
150-180 сөзде бастапқы аргументтің қай бөлігін сақтап, қай бөлігін өзгерту
керектігін түсіндіріңіз.
P2P-рецензиялау парағы
• Автор нақты қағиданы және оның мазмұнын атады ма?
• Нормативтік талап пен фактіні араластырмай бөлді ме?
• Механизм мен жауапты органды көрсетті ме?
• Құқықты шектеудің баламасын қарастырды ма?
• Қорытынды дәлелдерден логикалық түрде шыға ма?