01-Falsafaning mohiyati va jamiyat taraqqiyotidagi roli

1.

ZARMED UNIVERSITETI IJTIMOIY FANLAR KAFEDRASI
FALSAFA
HSM
mohiyati va jamiyat
01 Falsafaning
taraqqiyotidagi roli
MAVZU
FA L S A FA
1

2. Rеjа:

•1.1. Falsafaning fan va dunyoqarashga doir mohiyati.
Falsafaning predmeti va asosiy masalalari. Falsafiy
bilimning strukturasi. Falsafaning asosiy funksiyalari.
•1.2.Dunyoqarashning
mohiyati,
tuzilishi
va
funksiyalari. Dunyoqarashning tarixiy shakllari:
mifologik dunyoqarashning mohiyati va funksiyalari
•1.3.Falsafiy dunyoqarashning mohiyati. Ilmiy
dunyoqarash va unig rivojlanish bosqichlari
•1.4.Raqamli sivilizatsiya davrida falsafaning yoshlar
ongida to’gri fikrlash mahorati va mafkuraviy
immunitetni
shakllantirishdagi ahamiyati.
FA L S A FA
2

3. Tayanch tushunchalar:

• dunyoqarash;
• mifologik dunyoqarash;
• diniy dunyoqarash;
• ilmiy falsafiy dunyoqarash;
• falsafa;
• ontologiya;
• gnoseologiya;
• metodologiya;
• antropologiya;
• monizm;
• dualizm;
• plyuralizm.

4. Insoniyat tarixidagi eng qadimgi ilmlardan bo’lib, u olam va uning yashashi, rivojlanishi va taraqqiyoti, umrning mohiyati,

Falsafa
Insoniyat
tarixidagi
eng qadimgi ilmlardan
bo’lib, u olam va uning
yashashi, rivojlanishi va
taraqqiyoti,
umrning
mohiyati, borliq va
yo’qlik kabi ko’plab
muammolar to’g’risida
bahs yuritadigan fandir

5.

Falsafa asoslari bayon qilingan aksariyat darsliklarda
ushbu atama qadimgi yunon tilidagi “Filosofiya” sozidan
olingani va u “donishmandlikni sevish” degan ma’noni
anglatishi ta’kidlanadi.
Falsafa qadimgi
Yunonistonda
er.avvalgi 7 asrlarda
yoq fan sifatida
shakllana boshlagan
Falsafa atamasini ilk
bor buyuk matematik
olim
Pifagor
qo’llagan,
ya’ni
ilmiy termin sifatida
olib kirgan.

6.

Falsafa fanining predmeti, tadqiqot
ob’ekti
Falsafa fan sifatida
borliqni, ya’ni tabiat,
jamiyat, inson uning
taraqqiyotini
eng
umumiy muammolarini
o’rganadi
Falsafa olam va odam
taraqqiyotiniv
eng
umumiy
qonunlari,
odamning
olamdagi
o’rni
to’g’risidagi
fandir.
:
6

7. Falsafaninig eng muhum va azaliy muammosi - odamning olamga munosabati, olamga munosabati, olam va undagi narsalarning

Falsafaninig
eng muhum
va azaliy
muammosi
Falsafaninig
eng muhum
va azaliy
muammosi
- odamning
olamga
munosabati,
olamga
munosabati,
odamning
olamga
munosabati,
olamga
munosabati,
olam
olam va
undagi narsalarning
anglashdir.
va undagi
narsalarning
mohiyatinimohiyatini
anglashdir.
Falsafiy
qarashlar
tarixida
monizm,
dualizm
va va
Falsafiy
qarashlar
tarixida
monizm,
dualizm
plyuralizm
kabi qarashlar
plyuralizm
kabi shakllangan.
qarashlar shakllangan.
1
• monizm – olamning asosida, bitta asos yotadi deyuvchi
ta’limot;
2
• dualizm – olamning asosi ikki narsadan yaralgan
deguvchi ta’limot;
3
• plyuralizm – olamning asosi ko’p narsadan tashkil
topgan deguvchi ta’limot.

8. Falsafaning tarkibiy qismlari

1
2
3
Ontologiya – borliq va uning rivojlanishi to’g’risidagi ta’limot
Gnoseologiya – bilish nazariyasi
Metodologiya – olamni bilish usullari xaqidagi ta’limot
4
Antropologiya – inson falsafasi
5
Aksiologiya – qadriyatlar falsafasi

9.

Dunyoqarash – insonning olamga faol munosabati bo’lib, u
olamni va o’z-ozini anglash jarayonida shakllanadi. Dunyoqarash
insonning olam haqidagi xaqidagi xilma-xil qarashlar majmuyi.
Dunyoqarashning uchta tarixiy tiplari
mavjud
mifologik
Mifologik dunyoqarash olamni, olamdagi voqea
xodisalarni turli miflar orqali
tushunish, tasavvur qilish.
Bu dunyoqarash insoniyat
taraqqiyotining eng quyi
bosqichlariga tog’ri keladi.
diniy
Diniy dunyoqarash –
olamni ilohiy kuchlar
ta’siri (ya’ni xudo va
mo’jizaga
bog’lab
tushuntiradi)
Ilmiy
falsafiy
Falsafiy dunyoqarash –
olamni fan va aqlga
asoslangan
xolda
tushuntiradi.

10.

Falsafa fani uzoq tarixiy davrni bosib
o’tdi. Olamni bilish ehtiyoji undan turli
fanlar ajralib chiqishiga sabab bo’ldi.
Tabiatshunoslik va jamiyatshunoslik
fanlarining
shakllanishiga
ilg’or
falsafiy g’oyalar qanchalik ijobiy ta’sir
ko’rsatgan bo’lsa, o’z navbatida boshqa
fanlar, hatto siyosiy va mafkuraviy
qarashlar
ham
tarihan
falsafiy
qarashlarga o’z ta’sirini o’tkazib
kelmoqda.

11.

Boshqa xususiy fanlar ma’lum bir
fanga yoki sohaga tegishli bo’lgan
qonuniyatlarni o’rgansa, falsafa esa o’sha
xususiy
fanlarda
erishilgan
barcha
yutuqlarga tayanib eng umumiy xulosalar
chiqaradi va umumiy qonuniyatlrni tadqiq
etadi, demak falsafa barcha fanlar bilan
uzviy aloqadorlikda rivojlanadi.

12. Falsafa fanining jamiyatdagi o`rni uning funksiyalarida aks etadi

Prakseologik
Tarbiyaviy
Gnoseologik
Metodologik
Dunyoqarashlik
Falsafa fanining funksiyalari

13. Falsafaning asosiy funksiyalari.

Dunyoqarashni shakllantirish funksiyasi
insonning
o‘z-o‘zini
va
o‘zini
qurshagan
borliqni
tushunishi,
shuningdek, turli voqealar, hodisalarni
va o‘z burchini qanday talqin qilishida
namoyon bo‘ladi. Yuqorida ko‘rsatib
o‘tilganidek,
inson
dunyoqarashida
e’tiqodlar va bilimlar, tuyg‘ular va
emotsiyalar, oqilonalik va irratsionallik,
tajriba,
intuitsiya
va
hokazolar
chambarchas bog‘lanadi.
Falsafaning gnoseologik funksiyasi
tajribada sinash, tavsiflash yoki
shak-shubhasiz inkor etish mumkin
bo‘lmagan,
ya’ni
fan
ochib
berish, tadqiq etish va tahlil
qilishga qodir bo‘lmagan narsalar
va hodisalarni oqilona yo‘l bilan
tushuntirishga harakat qilishdir.
Falsafaning
asosiy
funksiyalari.
Metodologik funksiyasi u yoki bu
maqsadga erishishning muayyan usulini,
shuningdek, borliqni nazariy va amaliy
o‘zlashtirishga qaratilgan usullar yoki
amallar majmuini anglatadi (bu
tushuncha yunoncha «methodos» –
«yo‘l»,«tadqiqot», «tekshirish» so‘zidan
kelib
chiqqan). Boshqacha qilib
aytganda, bu faylasuf yoki olim o‘zi
o‘rganayotgan predmetning tadqiqot
yo‘lidir.
Falsafaning integrativ funksiyasi real
borliqning yangi ob’ektlari va hodisalari
insonning nazariy tadqiqotlari sohasidan
o‘rin olishi, shuningdek, ilgari ma’lum
darajada anglab etilgan narsalar va
hodisalarni yanada chuqurroq o‘rganish
uchun birlashishga ehtiyoj.

14.

Falsafaning madaniy funksiyasi -odamlar dunyoqarashini
kengaytirish, ularda bilishga qiziqish uyg‘otish, nazariy fikrlash
madaniyatini shakllantirish va rivojlantirish orqali namoyon bo‘ladi.
U dunyoni o‘zlashtirish va bilishning universal shakli sifatida,
insoniyatning eng yaxshi yutuqlarini o‘zida mujassamlashtiradi va
ularni butun insoniyat mulkiga aylantiradi.
Falsafaning aksiologik funksiyasi (yunon. «axia» –
«qadriyat») hayotning ma’nosi, o‘lim va umrboqiylik
masalalarini kun tartibiga qo‘yish, u yoki bu harakat,
voqea, hodisaga «yaxshi», «yomon», «muhim»,
«foydali», «foydasiz» kategoriyalari bilan baho berish
orqali namoyon bo‘ladi.
Falsafaning axloqiy funksiyasi odamlarning u yoki bu jamiyatda
qaror topgan munosabatlar ta’sirida shakllanuvchi xulq-atvori.
Bunda, masalan, axloqiy qadriyatlar, ularning tabiati, asoslari va
jamiyatdagi amaliy rolifalsafaning tadqiqot predmeti
hisoblanadiki, bu jamiyatda yuzaga keladigan va tabiiy yo‘l bilan,
ya’ni real hayot amaliyotida o‘rnatiladigan me’yorlar va qoidalarga
sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatadi.

15. Falsafaning asosiy funksiyalari

Falsafaning axloqiy funksiyasi odamlarning u
yoki bu jamiyatda qaror topgan munosabatlar
ta’sirida shakllanuvchi xulq-atvori. Bunda,
masalan, axloqiy qadriyatlar, ularning tabiati,
asoslari va jamiyatdagi amaliy rolifalsafaning
tadqiqot predmeti hisoblanadiki, bu jamiyatda
yuzaga keladigan va tabiiy yo‘l bilan, ya’ni real
hayot amaliyotida o‘rnatiladigan me’yorlar va
qoidalarga sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatadi.
Falsafaning tarbiyaviy funksiyasi insonning o‘z-o‘zini
tarbiyalash va o‘zi mansub bo‘lgan jamiyatning axloqiy
normalariga rioya qilishdir. Bu masalaning xalqaro
darajadagi keng va har tomonlama muhokamasi
natijalarini hisobga olgan holda so‘z yuritish o‘rinli
bo‘ladi. Bugungi kunda nafaqat ayrim xalqlar, balki
butun jahon hamjamiyati o‘z-o‘zini anglab etishga
yo‘naltirilgan falsafaga muhtojdir.

16.

‘
Raqamli sivilizatsiya:
Raqamli
tsivilizatsiya
nima?Raqamli tsivilizatsiya.
Raqamli
tsivilizatsiya
deganda
biz
turli
masshtabdagi va har xil
aniqlikdagi hisoblash tartibqoidalariga
asoslangan
axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari identifikatori
asosida qurilgan sayyoraviy
tsivilizatsiyani tushunamiz,
bu esa voqelikning kod
shaklida tasvirlarini yaratish
imkonini beradi. mazkur
talablarga javob beradi.
«axborot-raqamli tsivilizatsiyaga
- uning tahdidlari va umidlari,
ular tomonidan shakllantirilgan
"raqamli avlod". Bir tomondan,
identifikator raqamli jamiyatda
boshqariladigan
ob'ektning
nomidir. Sivilizatsiya eshitish va
vizual fiziologik analizatorlarni
atrofiyaga
aylantiradi
va
deformatsiya
qiladi,
yosh
avlodning ruhiy xususiyatlarini
o'zgartiradi. Boshqa tomondan,
bizga raqamli olamni taklif
qilgan Pifagorchilar kabi yoshlar
ijtimoiy
hayotni
raqamlashtirishni
organik
ravishda,
hayotning
tabiiy
muhitiga integratsiya sifatida
qabul qiladilar.

17.

ZARMED Universiteti
E’TIBORINGIZ UCHUN RAHMAT!
FA L S A FA
17