06 - Bilish falsafasi

1.

ZARMED UNIVERSITETI IJTIMOIY FANLAR KAFEDRASI
FALSAFA
HSM
06
Bilish falsafasi (gnoseologiya)
MAVZU
Abduraxmonov Umidjon Usmonovich
Ijtimoiy fanlar kafedrasi

2. Rеjа:

1. Bilish nazariyasining predmeti va o‘ziga xos
xususiyatlari. Bilishning asosiy turlari va
shakllari.
2. Ong-tafakkur va borliqning birligi. Tafakkur
uslubining asosiy jihatlari.
3. Bilishda haqiqat va amaliyot uyg‘unligi.
Haqiqatning asosiy shakllari va konsepsiyalari.
FA L S A FA
2

3.

Gnosеologiya
Falsafaning bilish
masalalari va muammolari
bilan shug‘ullanuvchi
maxsus sohasi.
Gnosеologiya grеkcha
so‘z bo‘lib «gnosis» bilish, «logos» - nazariya,
ya’ni bilish nazariyasi,
bilish to‘g‘risida ta’limot
ma’nolarini anglatadi.
Epistеmologiya asosan
ilmiy bilish to‘g‘risidagi
fan hisoblanadi.
FA L S A FA
3

4.

Markaziy Osiyo mutafakkirlari
Ajdodlarimizning qadimgi kitobi «Avesto» diniy-falsafiy merosimizning
eng yorqin namunasidir.
«ezgu fikr», “ezgu so‘z” va
«ezgu amal»ida o‘z
ifodasini topadi.
«Sharq Arastusi» yuksak
unvoniga sazovor
bo‘lgan, Forobiy fikricha,
inson bilimlarni tashqi
dunyodagi hodisalarni
bilish jarayonida
o‘zlashtiradi.
Abu Rayhon Beruniy, tabiat va
uning obektiv qonunlari
mavjudligiga, tabiat muttasil
o‘zgarish va rivojlanishda
bo‘ladi, materiya narsalar
shaklini o‘zi yaratadi va
o‘zgartiradi, jon (tafakkur,
manaviy hodisalar) tananing
muhim xossasidir, deb
takidlagan.

5.

Naqshbandiya tariqatida Alloh visoliga etish uchun dunyodan voz
kechish yoki tarki dunyo qilish emas, balki “Dil ba yoru, dast ba - kor”
(«Qo‘ling ishda, ko‘ngil allohda») bo‘lmog‘i, poklik, hayo, kamtarinlik
komil insonning asosiy fazilatlari bo‘lishi lozimligi uqtiriladi.
Tasavvuf falsafasi
O‘z qarashlarida insonning hissiy bilishi tashqi
bilishni, aqliy bilish esa ichki bilishni tashkil qilishini
aytishib, ularning o‘zaro bog‘likligini ham uqtirganlar. Shu
bilan birga, ular inson dunyoni va o‘zini bilishi uchun
manaviy kamolotga erishmog‘i lozim, lekin bu kamolotga
erishish quruq intilish bilan emas, balki o‘qish, o‘rganish,
bilimlarni va hunarlarni egallash, jamiyatda boshqa kishilar
bilan o‘zaro muloqotda va munosabatda bo‘lish orqali
yuzaga keladi, deyishadi.

6.

Evropa faylasuflari bilish haqida
Yangi davrda Evropa faylasuflari ham insonning dunyoni va o‘zini bilishi
haqida qimmatli fikrlarni bildirishadi.
ingliz faylasufi F.Bekon,
inson bilishi sezgilardan
boshlanadi, bilishning
manbai tajribadir, sezgilar
orqali olingan dalillarni
inson tafakkur yordamida
qayta ishlab chiqadi, deydi.
Matematik bilimning
umumiy va zaruriy
xarakteri Dekartga
aqlning o‘z tabiatidan
kelib chiqqandek
tuyulishi sababli, u bilish
jarayonida deduksiyaning
favqulotda rol o‘ynashini
ko‘rsatadi.
Nemis faylasufi I.Kant esa
insondan va uning ongidan
tashqarida obektiv
borliqning mavjudligini
etirof qilgan holda, undagi
predmet va hodisalarni
«narsalar biz uchun» va
«narsalar o‘zida»ga bo‘ladi.

7.

Gnoseologiyaning asosiy muammolari
Ratsionalizm (ratsionalistlar)
insonda tug‘ma g‘oyalar, adolat,
insoniylik, uyg‘unlik g‘oyalari va
tajribadan olinishi mumkin
bo‘lmagan boshqa g‘oyalar
mavjudligidan kelib chiqadi.
FA L S A FA
Empirizm (empiristlar, F. Bekon,
J. Lokk, T. Gobbs, D. Yum, L.
Feyerbax), aksincha, inson,
insoniyat shaxsiy yoki ijtimoiy
tajribaga ega bo‘lgunga qadar
biron-bir g‘oya mavjud bo‘lishini
inkor etadilar.
7

8.

Gnoseologiyada
bilish yo‘nalishlari.
Optimistlar
dunyoni bilish
mumkinligini
ta’kidlaydilar.
Agnostiklar,
aksincha, buni rad
etadilar (I.Kant –
«narsa o‘zida»).
Skeptiklar dunyoni bilish
mumkinligini inkor etmaydilar
(XVIII asrda D.Yum), biroq
bilimning haqiqiyligiga
shubha bildiradilar.
FA L S A FA
8

9.

Bilish nazariyasining predmeti insonning olamni bilish jarayonini va
uning natijasi bo‘lgan bilimni, bilishning ob’ekti, sub’ekti va
maqsadini tadqiq qilishdan iborat.
Bilish bu moddiy olamning inson ongidagi in’ikos etish jarayonidir.
Bilishda sub’ekt va
ob’ektning o‘zaro aloqasi.
Sub’ekt – bu bilish faolligining
manbai.
FA L S A FA
Ob’ekt – bu sub’ektning bilish
faoliyati qaratilgan narsa yoki
hodisa.
9

10.

Bilish shakllari
Hissiy bilish –insonning
sezgi organlari yordamida
narsa - hodisalarning
tashqi xususiyatlarini
bilishdir
Aqliy bilish - voqelikni
umumlashtirib va
mavhumlashtirib, ichki
qonuniyatlarni ham aks
ettirishdir
Intuitiv bilish – g‘oyibona
bilish, qalban bilish, ichki
tuyg‘u
Bilish darajalari
Hissiy bilish quyi
darajasi
FA L S A FA
Aqliy bilish yuqori
darajasi
Intuitiv bilish oliy
darajasi
10

11.

Hissiy bilishning quyidagi
shakllari mavjud:
Aqliy bilishning quyidagi
shakllari mavjud:
Sеzgi
Tushuncha
Hissiy idrok
Hukm
Tasavvur, xotira
Xulosa
FA L S A FA
11

12.

Ilmiy bilish
oddiy (kundalik) bilishdan
farqlanib, u borliqdagi
predmet va hodisalarning
qonuniyatlarini, ularning
mohiyatini bilishdir.
FA L S A FA
fanda ilmiy tadqiqotlar va
ilmiy izlanishlar olib
borish asosida, muayyan
usullar va yo‘llar
yordamida amalga
oshiriladi.
12

13.

Ilmiy bilish darajalari va usullari
Empirik
darajasiga xos
usullar
Nazariy
darajasiga xos
usullar
Ikki darajasiga
ham xos usullar
kuzatish
Mavhumlik
va aniqlik
Analiz va
sintez
o‘lchash
aksiomatik
Induksiya va
deduksiya
taqqoslash
tarixiylik
analogiya
mantiqiylik
modellashtirish
Ilmiy tajriba
(eksperement
)
FA L S A FA
13

14.

Ong
inʼikosning oliy shakli, inson
miyasining funktsiyasi bo‘lib,
uning vazifasi voqelikni aks
ettirishdan iborat.
FA L S A FA
o‘zaro aloqada bo‘lgan turli
unsur (element)lardan tashkil
topgan murakkab maʼnaviy
tuzilishga ega.
14

15.

Ong va
ruxiyat
Ong ijtimoiyruhiy xodisa
Ong va miya
Ongsizlik instinkt
Ong miya
funktsiyasi
Inʼikos shakllari
evolyutsiyasi va
ong
Ong osti
refleks
Ong va til
Ong va axborot
Ong iroda
Til va tafakkur
Informatsion
portlash
O‘z-o‘zini
anglash
FA L S A FA
15

16.

Bilishda haqiqat tushunchasi
Haqiqat obʼektiv voqelikka mos keluvchi narsa
va hodisalarning real holatdagi mazmunini sifat
va xususiyatlarini to‘g‘ri aks ettiruvchi hamda
amaliyotda sinalgan bilimlardir.
“haqiqat—
bilimlarning
voqelikka mosligi”
FA L S A FA
“haqiqat —
bilimlarning
tajribada
isbotlanganligi”
“haqiqat —
bilimning
foydaliligi, uning
samaradorligi”
16

17.

Haqiqat
Ob’yektiv
FA L S A FA
Mutloq
Nisbiy
17

18.

Haqiqatning obʼektivligi esa inson tasavvurlarining haqiqiy obʼektiv
tashqi mazmuni insondan tashqarida ekanligini, uning insonga
bog‘liq emasligini anglatadi.
Haqiqat amaliyotni yanada
rivojlantirish uchun imkoniyat
borligini, unga xizmat qilishga
odamlarda ishonch hosil
qilgandagina tan olinadi.
Har bir nisbiy haqiqatda mutlоq
haqiqat elementi, zarrasi bоr. Nisbiy
haqiqat оb’ektiv оlamning insоn
оngida nisbatan to‘g‘ri in’ikоs
etishidir
Mutlоq va nisbiy haqiqatlar dialektik
munоsabatda bo‘ladi. Insоn
tafakkuri o‘z tabiatiga ko‘ra mutlоq
haqiqatni оchish imkоniyatiga ega.
Mutlоq haqiqat nisbiy haqiqatlar
yig‘indilaridan tashkil tоpadi.
Amaliyot va fan taraqqiyotida bu
haqiqat tоbоra takоmillashib bоradi.
Nisbiy haqiqatni e’tirоf qilish mutlоq
haqiqatni inkоr etish emas.
FA L S A FA
18

19. tizim:

01
02
03
Tizimli yondashuv - o'rganilayotgan ob'ektni o'zaro bog'liq bo'lgan qismlardan iborat va ayni
paytda yuqori tartibli tizimning bir qismi bo'lgan bir butun narsa sifatida idrok etishga asoslangan
universal tadqiqot usuli. Tashkilotlar mansub bo'lgan ijtimoiy-iqtisodiy tizimlarga xos bo'lgan
multifaktorial modellarni qurish imkonini beradi. Tizimli yondashuvning maqsadi shundaki, u tashkilot
rahbarlari uchun zarur bo'lgan tizimli fikrlashni shakllantiradi va qabul qilingan qarorlar
samaradorligini oshiradi.
2.
kompleks yondashuv strategiya va taktikani, tizimli yondashuv esa metodologiya va
usullarni ishlab chiqadi. Bunda yaxlit va tizimli yondashuvlarning o‘zaro boyitishi kuzatiladi. Tizimli
yondashuv integratsiyalashgan yondashuvda mavjud bo'lmagan rasmiy qat'iylik bilan tavsiflanadi.
Tizimli yondashuv o'rganilayotgan tashkilotlarni tuzilgan va funktsional jihatdan tashkil etilgan quyi
tizimlardan (yoki elementlardan) iborat tizimlar sifatida ko'rib chiqadi. Integratsiyalashgan yondashuv
ob'ektlarni yaxlitlik nuqtai nazaridan ko'rib chiqish uchun emas, balki o'rganilayotgan ob'ektni ko'p
qirrali ko'rib chiqish uchun ishlatiladi.
3.
tizim quyidagi tamoyillar bilan belgilanadi:

20.

04
05
4. rivojlanish (tashqi muhitdan olingan ma'lumotlarning to'planishi bilan
tizimning o'zgaruvchanligi);maqsadli yo'nalish (tizimning natijaviy maqsadli vektori
har doim ham uning quyi tizimlarining optimal maqsadlari to'plami
emas);funksionallik (tizimning tuzilishi uning funktsiyalariga amal qiladi, ularga mos
keladi);markazsizlashtirish
(markazlashtirish
va
markazsizlashtirishning
kombinatsiyasi
sifatida);ierarxiyalar
(tizimlarning
bo'ysunishi
va
tartiblanishi);noaniqlik (hodisalar yuzaga kelishi ehtimoli); tashkilot (qarorlarni
amalga oshirish darajasi).
5. “Tizim” tushunchasidan qadimgi Yunonistonning materialist faylasuflari
foydalanishgan. YuNESKOning zamonaviy ma'lumotlariga ko'ra, "tizim" so'zi dunyoning
ko'plab tillarida, ayniqsa tsivilizatsiyalashgan mamlakatlarda foydalanish chastotasi
bo'yicha birinchi o'rinlardan birini egallaydi. XX asrning ikkinchi yarmida fan va jamiyat
rivojida “tizim” tushunchasining o‘rni shunchalik yuqori bo‘ldiki, bu yo‘nalishning ba’zi
ishqibozlari “tizimlar davri”ning boshlanishi va paydo bo‘lishi haqida gapira boshladilar.
maxsus fan - sistemologiya. Ko'p yillar davomida taniqli kibernetolog V. M. Glushkov
ushbu fanning shakllanishi uchun faol kurashdi.

21. tahlil tushunchalarining o‘zaro aloqasi va farqi.

01
02
03
1. Tizim - ma'lum elementlar to'plami - to'g'ridan-to'g'ri va teskari
aloqa asosida o'zaro ta'sir qiluvchi, berilgan maqsadga erishishni
modellashtiruvchi ob'ektlarning modellari.
2. Sinergetika o‘z-o‘zidan tashkil topish mexanizmlari va
qonuniyatlarini taraqqiyot jarayonining universal komponenti sifatida
o‘rganadi. Bu universallik o‘z-o‘zidan tashkil topish nazariyasi uchun shu
qadar muhimki, sinergetika tadqiqotchilaridan biri G.Xaken bu fanning
asosiy masalasini u bilan bog‘laydi.
3. «Men yangi fanni «sinergetika» deb atadim, bunga sabab, - deb
yozadi G. Xaken,-unda tizimlarning ko‘pgina elementlarining birgalikdagi
harakati tadqiq etilishigina emas, balki o‘z-o‘zidan tashkil topishni
boshqaruvchi umumiy prinsiplarni topish uchun ko‘pgina turli-tuman
fanlarning kooperatsiyalashuvi zarurligidir».

22.

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Tulenov J. Qadriyatlar falsafasi. – T.: O‘zbekiston, 1998.
2. Falsafa. Axmedova M. Tahriri ostida.- T.: O‘FMJ, 2006.
3. Shermuxamedova N.A. Falsafa. -T.: Noshir, 2012.
4. J.Tulenov., G.Tulenova., K.Tulenova. Falsafa. –T.:
Fan va texnologiya,
2016.
5. G.Tulenova., D. Sagdullaeva Falsafa. (O‘quv qo‘llanma). – T.: Aloqachi,
2019.
FA L S A FA
22

23.

ZARMED UNIVERSITETI IJTIMOIY FANLAR KAFEDRASI
E’TIBORINGIZ UCHUN RAHMAT!
Ijtimoiy fanlar kafedrasi
23