2.SI nima (barcha yoshdagilar uchun)

1.

2.

Sun’iy idrok nima?
Barcha yoshdagilar uchun

3.

SI nima?
● Bu darsda, biz sun’iy idrokning ta’rifini
o’rganamiz.
● Sun’iy idrokdan foydalanayotgan qurilma
va buyumlarni ajratishni o’rganamiz.

4.

1-Dars: Sun’iy Idrok(SI)
nima?
4

5.

Bu jumlani
eshitganingizda
xayolingizga
nima keladi:
Sun’iy idrok.
5

6.

Sun’iy
“Sun’iy” so’zi tabiiy bo’lmagan narsalarga nisbatan ishlatiladi.
6

7.

Idrok
Idrok o’rganishga va
tushinishga qodirligingizni
anglatadi.
Bizni nima idrokli qiladi?
Biz tushunamiz, o’rganamiz va rejalashtiramiz.
7

8.

Sun’iy idrok (SI)
bu odamlar yaratgan dastur
bo‘lib, u kompyuterlarni inson
kabi aql bilan harakat qilishga
o‘rgatadi.
8

9. Sun’iy idrokka misollar

Kino qoʻyuvchi dastur
Ushbu dastur va
qurilmalar sun’iy
aqlga ega deb
oʻylaysizmi?
Raqamli xarita
Musiqa qoʻyuvchi ilova
Ob-havo ilovasi

10. Mashinani nima idrokli qiladi?

O’yinchoq uy hayvoni roboti
Oʻzi haydaluvchi avtomobil
10

11. Siʼning ulkan gʻoyalari

Qurilma sun’iy aqlga
ega boʻlishi uchun, u
ushbu 5 narsadan
istalgan birini qilolishi
kerak.
Keling, endi shu haqida
soʻz yuritamiz.

12. Oʻyinchoq uy hayvoni roboti

1. Anglash: biz atrofimizdagi narsalarni
qanday anglaymiz?
Robot atrofidagi narsalarni koʻradi yoki
eshitadimi?
Javobni koʻrish uchun bosing.
Kompyuterlar sensorlar deb ataluvchi maxsus vositalar yordamida
atrofdagi narsalarni "ko'rishi" va "eshitishi" mumkin. Bu xuddi bizning
ko'zlarimiz ko'rishimizga va quloqlarimiz eshitishimizga yordam bergani
kabi. Ushbu sensorlar kompyuterlarga atrof olamni anglashga ko’mak
beradi.

13. Oʻyinchoq uy hayvoni roboti

2. Sabab va reja: biz insonlar va
narsalarga qanday reaksiya bildirishni
nimaga koʻra hal qilamiz?
Bu robot shunday qiladimi?
Javobni koʻrish uchun bosing.
Robotlar yoki kompyuter dasturlari kabi agentlar, atrofmuhitning xayoliy “manzarasini” ongida saqlab turadi. Bu
ularga nima bo‘layotganini tushunishga va to‘g‘ri qarorlar
qabul qilishga yordam beradi — xuddi sen uy ishingni qayerga
qo‘yganingni eslab qolib, keyinroq uni topa olganing kabi.

14. Oʻyinchoq uy hayvoni roboti

3. O’rganish: biz qanday oʻrganamiz? Har kuni
yangi narsa oʻrganib, kundalik hayotimizda
yangi ma’lumotlardan foydalanamiz.
Robot oʻrgana oladimi?
Javobni koʻrish uchun bosing.
Kompyuterlar ma’lumotlar asosida o‘rganishlari mumkin. Ular
ma’lumotlarga qarab tobora aqlliroq bo‘lib boradi — xuddi
sen kitob o‘qib yoki o‘qituvchingni tinglab yangi narsalarni
o‘rganayotganingdek. Qanchalik ko‘p ma’lumot ko‘rsalar,
narsalarni tushunishda shunchalik yaxshiroq bo‘lib borishadi!

15. Oʻyinchoq uy hayvoni roboti

4. Ta’sirlashish: biz qanday oʻzaro muloqot
qilamiz? Boshqalarga gapirish orqali yoki
reaksiya bildirish bilan oʻzaro ta’sirlashamiz.
Videodagi robot muloqot qiladimi?
Javobni koʻrish uchun bosing.
Idrokli robotlar odamlar bilan tabiiy muloqot qila olishi uchun turli xil
bilimlarga ega bo‘lishi kerak. Aqlli robotlar va kompyuter dasturlari
odamlar bilan o‘ynay olishlari va gaplashishlari uchun ko‘p
narsalarni bilishlari kerak — xuddi sen do‘st orttirish uchun turli
o‘yinlar, his-tuyg‘ular va qanday muloyim bo‘lishni o‘rganishing
kerak bo'lganidek.

16. Oʻyinchoq uy hayvoni roboti

5. Ta’sir oʻtkazish: insonlar jamiyatga
turli yoʻllar bilan ta’sir oʻtkazishadi.
Robotning jamiyatda ta’sir kuchi bormi?
Bu yaxshimi yoki yomon?
Javobni koʻrish uchun bosing.
Sun’iy intellekt jamiyatga ham ijobiy, ham salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Xuddi maktabingda kimdir maydonchani toza saqlash uchun klub
ochganidek. Uning bu harakati boshqalarni ham ilhomlantiradi va oradan
ko‘p o‘tmay, barcha axlatni yig‘ib, maydonchaga birgalikda g‘amxo‘rlik
qilishni boshlaydi.

17. O’yinchoq uy hayvoni roboti

SI qanday qilib
jamiyatga ijobiy
ta’sir o’tkazishi
mumkin?
SI qanday qilib
jamiyatga yomon
ta’sir o’tkazishi
mumkin?

18.

Bu Sun’iy Idrokmi yoki
yo’q?
18

19. Bu SI’mi yoki yo’q?

1. U atrof-muhitni anglaydimi?
2. Vaqt oʻtgani sari oʻrgana
oladimi?
3. Mustaqil reja tuzadimi?
4. Muhit bilan ta’sirlashadimi?
Raqamli xarita

20. Sening navbating! Asosiy savollarni yodda tuting!

1. U atrof-muhitni
anglaydimi?
2. Vaqt oʻtgani sari
oʻrgana oladimi?
3. Mustaqil reja tuzadimi?
toaster
4. Muhit bilan
ta’sirlashadimi?

21. Bu sunʻiy idrokmi yoki yoʻq?

1. U atrof-muhitni
anglaydimi?
2. Vaqt oʻtgani sari
oʻrgana oladimi?
3. Mustaqil reja tuzadimi?
4. Muhit bilan
ta’sirlashadimi?
DALL-E tomonidan olingan rasm

22. Bu sunʻiy idrokmi yoki yoʻq?

1. U atrof-muhitni
anglaydimi?
2. Vaqt oʻtgani sari
oʻrgana oladimi?
3. Mustaqil reja tuzadimi?
4. Muhit bilan
ta’sirlashadimi?
O’zi haydaluvchi avtomobil

23. Bu sunʻiy idrokmi yoki yoʻq?

1. U atrof-muhitni
anglaydimi?
2. Vaqt oʻtgani sari
oʻrgana oladimi?
3. Mustaqil reja tuzadimi?
4. Muhit bilan
ta’sirlashadimi?
Sirg’aluvchi eshiklar

24. Bu sunʻiy idrokmi yoki yoʻq?

1. U atrof-muhitni
anglaydimi?
2. Vaqt oʻtgani sari
oʻrgana oladimi?
3. Mustaqil reja tuzadimi?
4. Muhit bilan
ta’sirlashadimi?
Imlo tekshirgich
dayofai.org | 24

25. Bu sunʻiy idrokmi yoki yoʻq?

1. U atrof-muhitni
anglaydimi?
2. Vaqt oʻtgani sari
oʻrgana oladimi?
3. Mustaqil reja tuzadimi?
4. Muhit bilan
ta’sirlashadimi?
ChatGPT tomonidan
yozilgan insho

26. Javoblar

Buyum
SI yoki yo’q tushuntirmasi
Raqamli xarita
SI! Raqamli xaritalar odamlar bir joydan ikkinchi joyga yetib
borishlari uchun yo'l harakati kabi ma'lumotlardan foydalanib
qarorlar qabul qiladi.
Toster
SI emas! Ba'zi yangi tosterlar rivojlangan xususiyatlarga ega
bo'lishi mumkin bo'lsa-da, ular SI emas.
DALL-E tomonidan olingan rasm
SI! Ushbu dastur foydalanuvchi so'ragan narsa (kiritma)ga
asoslangan holda o'rganishi, namunalar topishi va moslashishi
mumkin.
O’zi yurar avtomobil
SI! O'zi yurar avtomobillar yangi narsalarni ishlab chiqmaydi - ular
atrof-muhitga munosabat bildirish va yo'l ko'rsatish uchun
ma'lumotlarni qayta ishlaydi.
Sirg’aluvchi eshiklar
SI emas! Ular ko'rsatmalar bilan dasturlangan va harakatni
aniqlash uchun sensorlardan foydalanadilar.
Imlo tekshirgich
SI emas! U qoidalar va ma'lumotlar bilan oldindan
dasturlashtirilgan.
ChatGPT tomonidan yozilgan esse
SI! Ushbu dastur foydalanuvchi so'ragan narsa (kiritma)ga
asoslangan holda o'rganishi, namunalar topishi va moslashishi
mumkin.

27. Takrorlash

Doʻstingiz yoki oila
a’zongizga sun’iy idrok
nima ekanligini qanday
tushuntirib bergan
boʻlardingiz?

28.

2-Dars: Mashinalar
qanday oʻrganadi?
(Kirish qism)
28

29. Idrokni Tushinish: Insoniy yoki Sun’iy

Ushbu darsda biz ma’lumotlar (data),
bashoratlar (predictions) va axborot
(information) haqida, hamda ularning o‘z
fikrlashimiz bilan qanday bog‘liqligi borligi
haqida o‘rganamiz.
Shuningdek, insonning o‘rganish jarayonini
tahlil qilib, mashinalar qanday
“o‘rganishini” aniqlashni boshlaymiz.

30. Nima deb oʻylaysiz?

Sizningcha, metall va
plastmassadan
yasalgan mashinalar
qanday qilib idrokli
bo'ladi?

31. Bu nima degani?

Insonlar kompyuterlarni
dasturlay olishadi.

32. Sizning shaxsiy ma’lumot toʻplamingiz

20 soniyadan kamroq
vaqt ichida nima
yaqinlashayotganini
taxmin qila olasizmi?
Qanday qilib to'g'ri
javoblarni taxmin qila
oldingiz?

33. Insonlar taxmin qilishadi va qaror qilishadi

Biz oʻz ma'lumotlar
toʻplamimizga asoslanib,
hatto oʻylamasdan ham
taxmin qilamiz va narsalar
haqida qaror qabul qilamiz.
“Menda hech qachon oʻsha
tortni ta’tib koʻrmaganman, lekin
yeyishda davom etaman, chunki
u menda qachondir bor bo'lgan
narsaga oʻxshaydi va menga
yoqishi aniq.”
Biz tortni idrok qilyapmiz, undan o‘rganayapmiz, reja tuzayapmiz va u bilan o‘zaro ta’sirga kirishyapmiz.
33

34. Mashinalar qanday oʻrganadi?

Mashinalarga ma’lumot… koʻpkoʻp ma’lumotlar kerak!
Ma'lumotlar
toʻplami
Ma’lumotlar toʻplami quyidagilar
yigʻindisi:
● Rasmlar;
● Oʻlchamlar (vaqt, koʻrishlar
soni, metr);
● Matn;
● Video yozuvlar.

35. Quick, Draw!

Quick, Draw! by Google
Quick, Draw! The Data
Google Quick Draw ma’lumotlar toʻplamidan (dataset) foydalanib, biz javobni
shaxsiy ma’lumotlarimiz asosida taxmin qilganimizga oʻxshash tarzda ishlaydi.
Sizningcha, Google Quick Draw’da idrok bormi? Nega bor yoki yoʻq deb oʻylaysiz?

36. Quick, Draw!

Keling nonning chizmalari
uchun tayyorlangan
ma’lumotlar toʻplamiga nazar
tashlaylik.
Nima uchun nonning
ba'zi rasmlari boʻlak
shaklida, boshqalari esa
toʻliq shaklida chizilgan?

37. Quick, Draw!

Keling uyning chizmalari
uchun tayyorlangan
ma’lumotlar toʻplamiga nazar
tashlaylik.
● Yerdagi barcha uylarning
tomlari toʻrtburchakmi?
● Dunyodagi barcha
uylarda yashaydimi?
● Bu bizga ushbu
ma'lumotlar toʻplami
haqida nima deyishi
mumkin?

38.

‘Quick, Draw’dagi insonlar uylarni
o’zlari bilgancha chizishgan:
Agar odamlar asosan ushbu uslubdagi
uylar chizishadigan boʻlsa va keyinchalik
kimdir kvartira binosini chizsa, SI bunday
uyni oldin koʻrmagani uchun uni tanimasligi
mumkin.
SI u tayyorlangan uslub tufayli noaniq boʻlishi mumkin.
Biz buni tarafkashlik (ogʻish) deb ataymiz

39.

‘Quick, Draw!’dagi tarafkashlikka misollar
● Madaniy ogʻish
● Uslubiy ogʻish
● Yoshga doir ogʻish
Har biri sizga nimani anglatadi?
SI ogʻishlar tufayli xato qilishi
mumkinligi nimasi bilan ahamiyatli?

40. Har kunlik hayotimizdagi mashinalar

Siz yoki oilangiz duch keladigan
yana qaysi qurilmalar ma’lumotlar
toʻplamiga asoslanib taxmin qila
oladi, deb oʻylaysiz?
Ushbu dastur yoki qurilmalarning nomlarini ayta
olasizmi? Ular qanday ma'lumotlar toʻplamidan
foydalanadi?

41. Mashinalar kundalik hayotimizda

Siʼli narsalar
Siʼsiz narsalar
Siri yoki Alexa: Ular sizning
savollaringizga javob
berishlari va istaganingizda
musiqa qoʻyib berishlari
mumkin!
Tavsiyalovchi ilovalar: Ular
avval tomosha qilgan yoki
tinglagan narsalaringiz
asosida sizga yoqadigan
kinolar yoki qoʻshiqlarni
tavsiya qiladi.
Kalkulyatorlar:
Kalkulyatorga “5 + 5” ni
kiritganingizda “10”
chiqarib berishini
tasavvur qiling.
Imlo tekshirgich: lug'at
asosida notoʻgʻri yozilgan
soʻzlarni aniqlaydigan
sodda imlo tekshiruvchi.

42.

Ma'lumotlar
toʻplami
Algoritmlarni
oʻrganish
Taxminlash!

43.

3-Dars: Algoritm nima?
43

44.

Algoritm nima?
Algoritm haqida
eshitganingizda nima
xayolingizga keladi?

45.

Algoritm
bu muammoni hal qilish
yoki biror vazifani bajarish
uchun aniq tartibda
bajariladigan qadamlar yoki
qoidalar majmuasidir.
46

46.

Algoritmning 3 asosiy qismlari
Kirish
Kiritilganlarni
oʻzgartirish
bosqichlari
“Jarayon”
Chiqish

47. Algoritmning 3 asosiy qismlari

Namuna: shirinlik tayyorlash
1. Pechni oldindan qizdiring
2. Quruq mahsulotlarni
aralashtiring
3. Suyuq mahsulotlarni
aralashtiring
4. Suyuq mahsulotlarni
quruqlarga qo‘shib
aralashtiring
5. Pechda pishiring
Kiritiluvchilarim
nimalar?
Shirinlik tayyorlash
uchun qanday
bosqichlardan
oʻtiladi?
Natija nima?

48. Namuna: shirinlik tayyorlash

Namuna: urugʻ ekish
Kiritiluvchilarim
nimalar?
Urugʻ oʻstirish uchun
talab qilinuvchi
qadamlar qaysilar?
Natija nima?

49. Namuna: urugʻ ekish

Namuna: qo’llarni yuvish
Kiritiluvchilarim
nimalar?
Qoʻl yuvish
bosqichlari qanday?
Natija nima?

50. Namuna: qo’llarni yuvish

Kompyuterlar algoritmlardan
foydalanadi
Kompyuterlar vazifalarni bajarish va
maqsadlarga erishish uchun kompyuter
mutaxassislari tomonidan yozilgan
algoritmlardan foydalanadi.
Shuni bilish muhimki, kompyuterlar juda
aniq (so‘zma-so‘z) ishlaydi. Bu shuni
anglatadiki, ular aynan berilgan
ko‘rsatmaga amal qiladi: ortig'iga ham
kamiga ham emas.

51. Kompyuterlar algoritmlardan foydalanadi

Odamlar mashinalar tushunadigan
koʻrsatmalar yozishadi. Oʻsha
koʻrsatmalar kod deb ataladi.
Scratch kod
Python kod

52.

Dasturchilar algoritmlarni
qanday yozadilar?
Topshiriq: Oʻqituvchi (yoki sinfdosh)
stulda oʻtirgan holatdan sinf
eshigigacha qanday borishini
bosqichma-bosqich yozib chiqing.
Bu sizning algoritmingiz boʻladi!

53. Dasturchilar algoritmlarni qanday yozadilar?

Ko‘rsatmalarimizni qanday qilib yanada
aniqroq qilib tuzishimiz mumkin?
Xatoni tuzatish (debug) — xatolarni
topish va ularni bartaraf etish, kerak
boʻlsa, koʻrsatmalarga oʻzgartirishlar
kiritish jarayoni.

54. Dasturchilar algoritmlarni qanday yozadilar?

Mulohaza
1. Barchaning algoritmi bir xil
natijaga olib keldimi?
2. Qaysidir algoritm boshqasidan
“yaxshiroq” tuyildimi?
3. Algoritm yozayotganda nimalarni
payqadingiz? Qanday fikrlar
tugʻildi?
55

55. Mulohaza

Sun’iy idrokni izohlay olasizmi?